Από τη βιοασφάλεια στον φόβο: Τα εργαστήρια που ξαναγράφουν το σενάριο του βιολογικού πολέμου

Η δημοσιοποίηση αποχαρακτηρισμένων εγγράφων από την απερχόμενη Διευθύντρια Εθνικών Πληροφοριών των ΗΠΑ, Τούλσι Γκάμπαρντ, επαναφέρει με ένταση μια συζήτηση που ποτέ δεν έκλεισε πραγματικά: πόσο κοντά βρίσκεται η σύγχρονη βιολογική έρευνα στα όρια του βιολογικού πολέμου.

Τα έγγραφα επιβεβαιώνουν ότι περισσότερα από 120 βιολογικά εργαστήρια σε πάνω από 30 χώρες έχουν χρηματοδοτηθεί από τις Ηνωμένες Πολιτείες, με περίπου 40 από αυτά να βρίσκονται στην Ουκρανία.

Μεταξύ αυτών αναφέρεται το Ινστιτούτο Πειραματικής και Κλινικής Κτηνιατρικής στο Χάρκοβο, όπου φέρεται να υπήρχε διαχείριση επικίνδυνων παθογόνων, όπως άνθρακας, Έμπολα και αφρικανική πανώλη των χοίρων. Η παρουσία τέτοιων εγκαταστάσεων σε περιοχή πολέμου δημιουργεί επιπλέον ανησυχίες για τη βιοασφάλεια και τον κίνδυνο τυχαίας διαρροής.

Σε αυτές τις εγκαταστάσεις διεξάγεται έρευνα σε παθογόνους οργανισμούς -ορισμένοι ιδιαίτερα επικίνδυνοι- ενώ καταγράφεται και εμπλοκή σε αμφιλεγόμενες μελέτες «Gain-of-Function» (GoF), δηλαδή γενετικής τροποποίησης μικροοργανισμών ώστε να αποκτούν νέες ή ενισχυμένες ιδιότητες.

Καταγγελίες χωρίς αποδείξεις για όπλα

Τα αποχαρακτηρισμένα έγγραφα επιβεβαιώνουν, σύμφωνα με την Γκάμπαρντ, την ύπαρξη και τη χρηματοδότηση βιολογικών εργαστηρίων που υποστηρίζονται από τις Ηνωμένες Πολιτείες σε διάφορες περιοχές του κόσμου.

Η ίδια υποστήριξε ότι οι σχετικές πληροφορίες είχαν αποκρυφτεί για μεγάλο χρονικό διάστημα από το αμερικανικό κοινό, αναφέροντας ότι τα στοιχεία για την ιστορία, τις τοποθεσίες και τη χρηματοδότηση αυτών των εγκαταστάσεων δεν είχαν παρουσιαστεί με διαφάνεια.

Στις δηλώσεις της, η Γκάμπαρντ κατηγόρησε «ισχυρούς ανθρώπους» -μια αναφορά που ερμηνεύτηκε από ορισμένους ως αιχμή προς την προηγούμενη κυβέρνηση του Τζο Μπάιντεν- ότι παραπλάνησαν σκόπιμα τους πολίτες σχετικά με την ύπαρξη τέτοιων εργαστηρίων και επιτέθηκαν σε όσους αμφισβητούσαν τη συγκεκριμένη αφήγηση.

Παράλληλα, εξέφρασε ανησυχίες για τους πιθανούς κινδύνους που συνδέονται με την έρευνα πάνω σε επικίνδυνα παθογόνα, υποστηρίζοντας ότι η ύπαρξη τέτοιων υποδομών δημιουργεί ερωτήματα σχετικά με τη βιοασφάλεια, την εποπτεία και την πιθανότητα κακής χρήσης της τεχνολογίας.

Ωστόσο, ένα κρίσιμο σημείο παραμένει: η ύπαρξη εργαστηρίων βιολογικής έρευνας και η χρηματοδότησή τους δεν αποτελούν από μόνες τους απόδειξη ότι πραγματοποιούνται προγράμματα ανάπτυξης βιολογικών όπλων.

Τα διαθέσιμα έγγραφα τεκμηριώνουν την παρουσία και τη λειτουργία τέτοιων εγκαταστάσεων, αλλά δεν αποδεικνύουν τις βαρύτερες κατηγορίες περί επιθετικής στρατιωτικής χρήσης.

Η συζήτηση, επομένως, μετατοπίζεται από το ερώτημα της ύπαρξης των εργαστηρίων στο κατά πόσο η υπάρχουσα επιστημονική γνώση, οι υποδομές και η τεχνογνωσία θα μπορούσαν, υπό διαφορετικές συνθήκες, να χρησιμοποιηθούν για σκοπούς πέρα από την πρόληψη ασθενειών και τη δημόσια υγεία.

Ο πόλεμος στην Ουκρανία ως επιταχυντής κινδύνου

Η Ουκρανία βρίσκεται στο επίκεντρο αυτής της ανησυχίας. Σύμφωνα με τις αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών, ορισμένα εργαστήρια που διαχειρίζονται επικίνδυνους παθογόνους οργανισμούς βρίσκονται σε περιοχές που έχουν επηρεαστεί από τον πόλεμο.

Η πιθανότητα καταστροφής υποδομών, κατάληψης εγκαταστάσεων ή απώλειας ελέγχου βιολογικού υλικού δεν αποτελεί θεωρητικό σενάριο.

Σε συνθήκες σύγκρουσης, η γραμμή μεταξύ επιστημονικής δραστηριότητας και κρίσης βιοασφάλειας γίνεται εξαιρετικά εύθραυστη.

Το 2022, η εκπρόσωπος του Λευκού Οίκου Τζεν Ψάκι κλήθηκε να σχολιάσει τους ισχυρισμούς ότι υπήρχαν βιολογικά εργαστήρια στην Ουκρανία. Αρνήθηκε την ύπαρξη προγραμμάτων «βιολογικών όπλων» και στη συνέχεια χαρακτήρισε το όλο θέμα ως ρωσική παραπληροφόρηση.

Η «διπλή χρήση» και το όριο με τον βιολογικό πόλεμο

Στον πυρήνα της ανησυχίας βρίσκεται η έννοια της «διπλής χρήσης».

Τα ίδια εργαστήρια που αναπτύσσουν εργαλεία για την κατανόηση και αντιμετώπιση ασθενειών, διαχειρίζονται παθογόνους οργανισμούς όπως ο άνθρακας ή ιοί υψηλής επικινδυνότητας και συμμετέχουν σε έρευνες που ενδέχεται να αυξάνουν τη μεταδοτικότητα ή τη μολυσματικότητά τους.

Η επιστημονική στόχευση είναι σαφής: Πρόβλεψη απειλών και προετοιμασία για πανδημίες. Όμως η ίδια γνώση, σε διαφορετικό πλαίσιο, θα μπορούσε να αξιοποιηθεί και επιθετικά. Αυτή η δυνατότητα —όχι η απόδειξη χρήσης— είναι που διατηρεί ζωντανό τον φόβο του βιολογικού πολέμου.

Βιοτρομοκρατία: Η πιο άμεση και ρεαλιστική απειλή

Σε αντίθεση με ένα οργανωμένο κρατικό πρόγραμμα, η βιοτρομοκρατία θεωρείται από πολλούς αναλυτές πιο άμεσος κίνδυνος.

Τα έγγραφα κάνουν λόγο για έρευνες σε εξαιρετικά μεταδοτικούς παθογόνους οργανισμούς με περιορισμένη διαφάνεια, ενώ ορισμένες εγκαταστάσεις βρίσκονται σε ασταθείς περιοχές.

Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η απώλεια ελέγχου -είτε από ατύχημα είτε από σκόπιμη ενέργεια- δεν μπορεί να αποκλειστεί.

Η ιστορία επιβεβαιώνει ότι τέτοιοι φόβοι δεν είναι θεωρητικοί. Το 2015, στο εργαστήριο Dugway Proving Ground των ΗΠΑ, στάλθηκαν κατά λάθος ζωντανοί σπόροι άνθρακα λόγω αστοχίας στη διαδικασία απολύμανσης.

Το 1979, στο Σβερντλόβσκ της Σοβιετικής Ένωσης, διαρροή από στρατιωτική εγκατάσταση προκάλεσε τον θάνατο δεκάδων ανθρώπων.

Σε μικρότερη κλίμακα αλλά με τεράστια ψυχολογική επίδραση, οι επιθέσεις με άνθρακα το 2001 στις ΗΠΑ έδειξαν πώς η χρήση ενός παθογόνου μπορεί να προκαλέσει κοινωνικό πανικό δυσανάλογο του μεγέθους της επίθεσης.

Η έρευνα υψηλού κινδύνου και τα όριά της

Η έρευνα σε επικίνδυνους μικροοργανισμούς πραγματοποιείται σε εργαστήρια υψηλής βιοασφάλειας (BSL-3 και BSL-4), ωστόσο ο κίνδυνος δεν μηδενίζεται.

Ανθρώπινα λάθη, τεχνικές βλάβες ή ελλιπή πρωτόκολλα μπορούν να οδηγήσουν σε διαφυγή παθογόνων.

Ιδιαίτερη ένταση προκαλεί η έρευνα Gain-of-Function. Σε χαρακτηριστικό παράδειγμα, ομάδες επιστημόνων τροποποίησαν τον ιό της γρίπης των πτηνών H5N1 ώστε να μεταδίδεται αερογενώς σε θηλαστικά, αναδεικνύοντας τόσο την επιστημονική αξία όσο και τους πιθανούς κινδύνους κακής χρήσης.

Κατηγορίες, διαψεύσεις και πληροφοριακός πόλεμος

Οι αποκαλύψεις εντάσσονται σε ένα ήδη φορτισμένο γεωπολιτικό περιβάλλον.

Η Ρωσία έχει επανειλημμένα κατηγορήσει τις ΗΠΑ για ανάπτυξη βιολογικών όπλων μέσω αυτών των εργαστηρίων, ενώ η Ουάσιγκτον απορρίπτει τις κατηγορίες, υποστηρίζοντας ότι πρόκειται για προγράμματα βιοασφάλειας και πρόληψης ασθενειών, όπως το Biological Threat Reduction Program.

Τα διαθέσιμα έγγραφα επιβεβαιώνουν την ύπαρξη και χρηματοδότηση των εγκαταστάσεων, χωρίς όμως να τεκμηριώνουν τις πιο βαριές κατηγορίες.

Έτσι, η αντιπαράθεση μεταφέρεται και στο πεδίο του πληροφοριακού πολέμου, όπου πραγματικές ανησυχίες συνυπάρχουν με πολιτικές σκοπιμότητες.

Το πραγματικό διακύβευμα

Το πιο ανησυχητικό συμπέρασμα δεν είναι ότι έχει αποδειχθεί η ύπαρξη βιολογικού πολέμου, αλλά ότι οι προϋποθέσεις για μια τέτοια απειλή υπάρχουν ήδη. Η τεχνολογία, οι υποδομές και η γνώση είναι δεδομένες.

Σε ένα περιβάλλον αυξανόμενων γεωπολιτικών εντάσεων και περιορισμένης εμπιστοσύνης, το κρίσιμο ερώτημα δεν αφορά μόνο το τι συμβαίνει σήμερα, αλλά το τι θα μπορούσε να συμβεί — από λάθος, από αστοχία ή από πρόθεση.

Με πληροφορίες από eurasiantimes.com