Όταν την άνοιξη του 2016 η αρχαιολογική σκαπάνη έφερνε στο φως την ομαδική ταφή των 80 αλυσοδεμένων δεσμωτών στο Φαληρικό Δέλτα, στο πλαίσιο του έργου για την κατασκευή του Κέντρου Πολιτισμού Ίδρυμα Σ. Νιάρχος, κανείς δεν περίμενε ότι το εύρημα του β' μισού του 7ου αι. π. Χ. θα ενέπνεε ένα σύγχρονο καλλιτεχνικό έργο.

Ο Ιάπωνας εικαστικός και κινηματογραφιστής Χικάρου Φουτζίι, γνωστός στη χώρα μας από τη συμμετοχή του στο περσινό Fast Forward Festival, επανέρχεται στη φετινή διοργάνωση της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση με το «The Primary Fact» (Το Πρωταρχικό Γεγονός).

Μια οπτικοακουστική εγκατάσταση, που στήθηκε σε ένα κτίριο-ορόσημο της πανεπιστημιακής κοινότητας, το Παλαιό Χημείο (Μαυρομιχάλη 17-19 & Σόλωνος 104), στο οποίο στεγάζεται η Βιβλιοθήκη της Νομικής Σχολής. Το έργο παρουσιάζεται, με ελεύθερη είσοδο για το κοινό, ως και τις 16 του μήνα (ώρες 12:00-19:00).

Ο τίτλος του παραπέμπει, όπως αναφέρει ο Χικάρου Φουτζίι σε σημείωμά του, στην «εκτέλεση ως πράξη που συνέβη σε μια χρονική περίοδο κατά την οποία επικρατούσε χάος στην αθηναϊκή κοινωνία, πριν από την εγκαθίδρυση του δημοκρατικού πολιτεύματος. Είχε άραγε αυτή η εκτέλεση των νέων Αθηναίων κάποια επίδραση στα γεγονότα που οδήγησαν τις πολιτειακές εξελίξεις ή είναι εντελώς ασύνδετη; Δεν μπορούμε να ξέρουμε…», σημειώνει, διευκρινίζοντας ότι «το έργο εξετάζει τα φυσικά αίτια που οδήγησαν στον θάνατο, με τη μελέτη καθενός από τους σκελετούς, ενώ συγχρόνως επιχειρεί μια έρευνα μέσω της τέχνης ως σωματική εμπειρία».

Η οπτικοακουστική εγκατάσταση περιλαμβάνει συνεντεύξεις με τους επικεφαλής της ανασκαφής -όπως η Στέλλα Χρυσουλάκη, αρχαιολόγος, προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Δυτικής Αττικής, Πειραιώς και Νήσων, υπεύθυνη των ανασκαφών στο Φαληρικό Δέλτα, η οποία συμμετείχε και στην έρευνα του όλου πρότζεκτ-, καθώς και την αναβίωση της εκτέλεσης και της ταφής από έναν Χορό 80 νέων Αθηναίων -υπό την καθοδήγηση της χορογράφου Πατρίσια Απέργη. Το ΑΠΕ-ΜΠΕ συνομίλησε και με τις δυο.

«Το πιο σημαντικό για εμένα ως προς το έργο -το οποίο έχει αδιαφιλονίκητη καλλιτεχνική αξία, αλλά το κρίνω ως θεατής, καθώς δεν είμαι ειδική- είναι ο τρόπος με τον οποίο προσεγγίστηκε από τους ανθρώπους της Στέγης: Με έναν απίστευτο σεβασμό προς την αρχαιολογική πληροφορία και την ομάδα της ανασκαφής» τονίζει η κ. Χρυσουλάκη και συμπληρώνει: «Όπως είναι γνωστό, το εύρημα δεν έχει δοθεί ποτέ σε κανέναν, ούτε στο BBC ούτε σε άλλο μεγάλο κανάλι, αλλά ο Χικάρου Φουτζίι με έπεισε, πρώτον για τη φοβερή ευαισθησία του και δεύτερον γιατί μου φάνηκε πάρα πολύ ενδιαφέρον να έρθει ένας άνθρωπος με διαφορετική ειδικότητα, ένας καλλιτέχνης, από την άλλη άκρη του πλανήτη, ο οποίος είναι έξω από τις ελληνικές ιδεοληψίες σε σχέση με την αρχαιότητα. Κι αυτό το είδα ως μια πολύ μεγάλη πρόκληση».

Σημαντικό στοιχείο του καλλιτεχνικού πρότζεκτ είναι η αναπαράσταση της εκτέλεσης των 80 ανδρών, που έγινε από μια βασική ομάδα 10 χορευτών (συνολικά συμμετέχουν 80 άνδρες, χορευτές και μη). «Προσπαθήσαμε» τονίζει η κ. Χρυσουλάκη «κάνοντας πάρα πολλές δοκιμές, να καταλάβουμε γιατί οι άνθρωποι αυτοί βρέθηκαν σε αυτή τη στάση, να δώσουμε απαντήσεις σε ερωτήσεις που ούτε η αρχαιολογική ούτε η ανθρωπολογική έρευνα μπορούσε να μας επιλύσει. Δηλαδή, η ανθρωπολογική έρευνα μας είπε ότι, από τον τρόπο που είχαν διαλυθεί οι αρθρώσεις τους, οι άνθρωποι αυτοί ήταν ντυμένοι -κάτι που είχε μεγάλη σημασία για εμάς. Επίσης, ότι ήταν αφυδατωμένοι κι αυτό ήταν πολύ σημαντικό γιατί έτσι το εύρημα πλησιάζει πολύ στο Κυλώνειο 'Αγος. Αν ήταν οποιαδήποτε άλλη σύρραξη μπορεί να είχαν πιει νερά, αυτοί όμως ήταν αφυδατωμένοι πλήρως, άλλοι σχεδόν πεθαμένοι κι άλλοι σκοτώθηκαν επί τόπου», πληροφορεί η αρχαιολόγος ως προς τα νεότερα αποτελέσματα της ανθρωπολογικής έρευνας, που μπορεί να συνδέουν τους βιαιοθάνατους του Φαλήρου με τα γεγονότα που συνέβησαν την ίδια περίοδο. Πρόκειται για τα δεινά που έπληξαν την Αθήνα, γνωστά ως Κυλώνειο 'Αγος, όταν οι Αθηναίοι δεν σεβάστηκαν και σκότωσαν τους οπαδούς του επίδοξου ανατροπέα Κύλωνα, οι οποίοι είχαν καταφύγει ως ικέτες στον Παρθενώνα.

Ωστόσο, σύμφωνα με την κ. Χρυσουλάκη, «το ζητούμενο με τους καλλιτέχνες ήταν να δούμε πώς πέθαναν, πώς χτυπήθηκαν, πώς ήταν ανθρωπίνως δυνατόν να έκανε τη δουλειά του ο δήμιος, πώς μπόρεσε πρακτικά να τους σύρει και να τους τοποθετήσει στο σημείο αυτό».

«Έγιναν πάρα πολλές δοκιμές» τονίζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, μην κρύβοντας τον ενθουσιασμό της. «Δεν μπορούσα ποτέ να φανταστώ ότι θα είχα τη δυνατότητα να βάλω ζωντανούς ανθρώπους να κάνουν αυτά τα πειράματα. Και νομίζω ότι είναι η πρώτη φορά που κάνουμε πειραματική αρχαιολογία για θέματα που έχουν να κάνουν με ανθρώπους, με ταφές. Τώρα πια είμαι πολύ πιο κοντά στο να περιγράψω την ταφονομία, να είμαι σίγουρη, να μην λέω αυτό που συνήθως λέμε στην αρχαιολογία, 'πιθανόν να', 'πιθανόν ότι'. Γιατί δοκιμάσαμε όλες τις στάσεις, όλες τις δυνατότητες, αν οι άνθρωποι αυτοί γονάτισαν, σε ποιο ύψος ήταν ο δήμιος, πώς καταφέρθηκε το τελικό χτύπημα, πώς έπεσαν μετά από αυτό, αν ήταν νεκροί ή αν δεν είχαν πεθάνει, ποιοι από αυτούς πήραν τη χαριστική βολή. Καταλάβαμε όλη την αλληλουχία των κινήσεων από τη στιγμή που φτάνουν στον τόπο ταφής ως την ώρα που θάβονται. Αυτό είναι τρομερό και δεν θα είχα την ευκαιρία να το μάθω με άλλο τρόπο ποτέ» καταλήγει με έμφαση.

Με παρόμοιο ενθουσιασμό, η κ. Απέργη περιγράφει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ τη δική της εμπειρία. «Στην ουσία προσπαθήσαμε να κάνουμε μια μορφή αναπαράστασης του γεγονότος, προσεγγίζοντάς το καθαρά καλλιτεχνικά. Δηλαδή, δεν κάναμε κανονική ιστορική αποτύπωση. Μια από τις πιο συγκλονιστικές εμπειρίες ήταν το επίπεδο και το ποσοστό εφαρμογής που μπορεί να έχει η έρευνα στην κίνηση σε σχέση με κάτι που είναι απτό και πραγματικό» σημειώνει και εξηγεί: «Ήταν σημαντικό για εμάς ότι ενώ είχαμε ένα μόνο αποτέλεσμα, το εύρημα, προσπαθήσαμε μέσα από όλη αυτή τη συνεργασία με τους επιστήμονες, τους αρχαιολόγους, κυρίως με την κ. Χρυσουλάκη και την ομάδα της, να απαντήσουμε τι μπορεί να συνέβη σε σχέση με το τελικό αποτέλεσμα του σώματος. Κι αυτό, δηλαδή το πώς η τέχνη μπορεί να συνδεθεί με την ιστορία και άρα να συνομιλήσει με μια επιστήμη όπως η αρχαιολογία, είχε για μένα πολύ μεγάλο ενδιαφέρον και καλλιτεχνικά και προσωπικά».

Και καταλήγει: «Ο χορός αποδείχθηκε και σε αυτή την περίπτωση ότι μπορεί να δώσει απαντήσεις που ακόμα και οι επιστήμονες, με έναν τρόπο, μπορεί λίγο να δυσκολεύονται. Και φυσικά, όλο αυτό που κάναμε είχε μια καθαρά καλλιτεχνική ματιά, σε συνεργασία και με τον Χικάρου: Το πώς θα αποδοθεί και σε επίπεδο ατμόσφαιρας η βία που δέχτηκαν αυτοί οι άνθρωποι, χωρίς απαραίτητα να είναι ρεαλιστική, γιατί δεν έχουμε απόλυτες απαντήσεις ούτε για τον τρόπο που έγινε ούτε τίποτα. Αυτό για μένα ήταν πολύ συγκλονιστικό».

Ακολουθήστε το Flash.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι τις ειδήσεις