Συχνά, διανοούμενοι και πολιτικοί, ως και άνθρωποι της τέχνης, χαρακτηρίζουν τον ελληνικό λαό «συναισθηματικό». Κρίνοντας από τα συμφραζόμενα, θα έλεγα, πως χρησιμοποιούν τον εν λόγω χαρακτηρισμό για να εξηγήσουν τον κατά τη γνώμη τους έντονο αυθορμητισμό που διακρίνει τους Έλληνες, την έλλειψη τάξης στις πράξεις και σκέψεις τους, όπως και το ευσυγκίνητο του χαρακτήρα τους. Παρόμοιες συμπεριφορές είτε αποδίδονται σε γεωγραφικά και γενετικά αίτια συνδεδεμένα με τη φυλή, είτε, πράγμα που ενδιαφέρει εν προκειμένω, σε μακρο-κοινωνικούς και πολιτισμικούς παράγοντες συνδεδεμένους με την οικογενειακή δομή και θρησκεία. Μιλάμε με την Ιωάννα Τσιβάκου, ομότιμη καθηγήτρια του Παντείου, με αφορμή το νέο της βιβλίο «Συναίσθημα και ορθολογικότητα», Εκδόσεις Ι. Σιδέρη.

– Είμαστε συναισθηματικός λαός; Ενίοτε και ακραία συναισθηματικός; Πως οριοθετείται και τεκμηριώνεται ένας τέτοιος ισχυρισμός;

Πρόκειται για άποψη κοινώς αποδεκτή, η οποία όμως δεν τεκμηριώνεται από τα στατιστικά δεδομένα. Δεν υπάρχει λαός που δεν καθοδηγείται στις κρίσιμες αποφάσεις του από το συναίσθημα. Προφανώς με αυτόν τον ισχυρισμό θέλει κάποιος να δηλώσει πως ο Έλληνας δεν είναι σε θέση να αυτοσυγκρατείται, παρά αφήνει το συναίσθημά του ελεύθερα να διαχυθεί.

Ταυτόχρονα ως συνεπακόλουθο, μοιάζουμε ανίκανοι να λειτουργήσουμε με ορθολογική σκέψη;

Προφανώς, η έμφαση στο συναίσθημα υποδηλοί πως ο Έλληνας δεν αποφασίζει βάσει μιας ορθολογικής επεξεργασίας παρά άγεται και φέρεται από συγκινήσεις και συναισθήματα.

-Τι ρόλο, θετικό ή αρνητικό έπαιξαν στην εμπέδωση της άποψης περί συναισθηματικού Ελληνα, οι "εκσυγχρονιστικές τάσεις" -επεδίωξαν και εν πολλοίς το πέτυχαν- που θέλησαν να επιβάλλουν ορισμένοι διανοούμενοι της εποχής μας;

Ο ρόλος ορισμένων Ελλήνων διανοητών και πολιτικών για την εδραίωση της εν λόγω άποψης υπήρξε κυριαρχικός. Η θέση που διατύπωσαν για την πολιτική κουλτούρα στην Ελλάδα μετά την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους ήταν πως επρόκειτο για κουλτούρα προσδεμένη σε θεσμούς όπως η εκκλησία, η οικογένεια και η κοινότητα, που εγείρουν τον συναισθηματισμό των ατόμων, ενώ δεν κινητοποιούν την ορθολογικότητα πάνω στην οποία στηρίχθηκε ο δυτικός Διαφωτισμός και το δυτικό κράτος δικαίου. Μια τέτοια κουλτούρα –κατά τη γνώμη τους– ήταν ανίκανη να οδηγήσει σε εκσυγχρονισμένους κρατικούς θεσμούς, παρόμοιους με τους θεμελιωμένους στη Δυτική κυρίως Ευρώπη και Βόρειο Αμερική, εξού και η σχετική θέση καλείται «εκσυγχρονιστική». Βεβαίως η εκσυγχρονιστική θέση αναφέρεται στην πολιτική κουλτούρα, καθώς όμως δεν μπορεί να γίνεται διαχωρισμός ανάμεσα σε πολιτική κουλτούρα και στον καθολικό πολιτισμό μιας συγκεκριμένης ιστορικής κοινότητας, η θέση αυτή παραπέμπει σε ολόκληρη την ελληνική κοινωνία. Η ένστασή μου είναι πως δεν πρόκειται για πολιτισμική καθυστέρηση αλλά για πολιτισμική διαφορετικότητα.

-Όντως ο ελληνικός λαός διακατέχεται από έντονο αυθορμητισμό και ευσυγκινησία κατά τη λήψη των πολιτικών του αποφάσεων; Το ίδιο δεν συναντάμε και σε άλλους Ευρωπαίους;

Όχι μόνο σε Ευρωπαίους αλλά και σε λαούς άλλων Ηπείρων, με τελείως διαφορετική θρησκεία, ιστορία και κουλτούρα. Στο βιβλίο αναφέρω ενδεικτικά τα αποτελέσματα από διεθνείς έρευνες, όπως της Gallup και της Παγκόσμιας Έρευνας Αξιών (WVS) . Κάθε λαός θέτει τις δικές του προτεραιότητες, αλλά η ανάγνωση των αποτελεσμάτων συνολικά οδηγεί στην εικόνα ενός περίπλοκου κοινωνικού χάρτη, όπου οι ομοιότητες και διαφορές έρχονται να επιβεβαιώσουν την άποψη πως οι συναισθηματικές αντιδράσεις των ατόμων συνδέονται με τις ιστορικο-πολιτισμικές συνθήκες, όπως, επίσης, με τη συγκυριακή κατάσταση κατά τη στιγμή της έρευνας, γι’ αυτό και είναι μεταβαλλόμενες.

– Αφιερώνετε ειδικά κεφάλαια πάνω στις έννοιες συναίσθημα και ορθολογικότητα. Επιμένετε μάλιστα στην τελευταία ορίζοντας τα υπάρχοντα είδη ορθολογικότητας. Πως εννοείτε την ορθολογικότητα και ιδίως αυτήν που λόγω της πολιτικής της χρήσης είθισται να αποκαλείται «εργαλειακή»; Τα εργαλεία (δηλαδή τα χρησιμοποιούμενα μέσα) αγιάζουν τον σκοπό;

Με τον όρο «ορθολογικότητα» αποκαλούμε έναν τρόπο του σκέπτεσθαι βασισμένο αποκλειστικά στον Ορθό Λόγο. Μετά τη γαλλική επανάσταση και τις διακηρύξεις του ρασιοναλισμού, η ορθολογικότητα ήλθε και επιβλήθηκε ως ένα σύνολο ιδεών που καθοδηγεί την κοινωνική δράση. Όμως, σιγά, σιγά, στις βιομηχανικές κοινωνίες της Δύσης επικράτησε εκείνο το είδος της ορθολογικότητας που διεισδυτικά ανέλυσε ο Μαξ Βέμπερ και που επικράτησε να αποκαλείται «εργαλειακή». Πρόκειται για έναν λογικό τρόπο σκέψης και απόφασης, όπου η προσοχή επικεντρώνεται στα μέσα (στα εργαλεία) και όχι στον αρχικό σκοπό, με συνέπεια τα μέσα να κυριαρχούν εν τέλει επί του σκοπού. Επί παραδείγματι, στη ρωσική επανάσταση ο σκοπός ήταν η χειραφέτηση του ανθρώπου, η κατάργηση του κράτους και η επίτευξη μιας κομμουνιστικής αταξικής κοινωνίας. Χρησιμοποιήθηκαν όμως μέσα αυταρχικά και ανελεύθερα, οπότε στην πορεία ο σκοπός αλλοιώθηκε και τα μέσα επιβλήθηκαν οδηγώντας σ’ ένα δικτατορικό καθεστώς. Αυτού του είδους η ορθολογικότητα –που εφάρμοσαν όλοι οι δυτικοί θεσμοί και κυρίως η βιομηχανική οργάνωση της παραγωγής– υπέστη σκληρή κριτική από μεγάλους δυτικούς διανοούμενους. Εντούτοις, οι Έλληνες οπαδοί του εκσυγχρονισμού, αποβλέποντας στη βελτίωση των όντως δυσλειτουργικών κρατικών θεσμών, την υποστήριξαν, υποτιμώντας τις συνέπειές της πάνω στην ανθρώπινη ψυχοσύνθεση. Μιλώντας, συνεπώς, για τον «συναισθηματικό» Έλληνα, στην ουσία εννοούν τον μη έχοντα αφομοιώσει την εργαλειακή ορθολογικότητα.

-Υποστηρίζετε πως το συναίσθημα υπερβαίνει τα όρια του αισθήματος, όντας απόρροια της πίστεως και της επιθυμίας. Καθορίζει την ταυτότητά μας;

Το συναίσθημα είναι σύνθετος όρος, από το συν και το αίσθημα. Ενώ πρόκειται για βιοψυχικό φαινόμενο, δεν αρκείται στις έμφυτες συγκινησιακές μας αντιδράσεις, αλλά υπονοεί και την επεξεργασία των αισθημάτων μας μαζί με τους άλλους, μέσα στην κοινωνία. Αναζητώντας την πηγή των βαθιών συναισθημάτων, εκείνων που δεν εμφανίζονται και χάνονται, αλλά εκείνων που επανέρχονται μέσα μας διαρκώς και καθοδηγούν τις πράξεις μας, παρατηρούμε ότι απορρέουν από την πίστη μας σε κάποιους θεμελιακούς για μας σκοπούς ή ιδεώδη, στην ουσία, από τη στάση μας απέναντι στους άλλους, συντελώντας έτσι καθοριστικά στη διαμόρφωση της ταυτότητάς μας.

-Η ταυτότητα αναδύεται από το βιβλίο σας ως το πλατό πάνω στο οποίο συναντώνται άλλοτε συμφιλιωτικά και άλλοτε συγκρουσιακά το συναίσθημα με την ορθολογικότητα. Νομίζετε πως στις σύγχρονες κοινωνίες της τεχνολογικής εποχής που ζούμε, το συναίσθημα υποτάσσεται στην εργαλειακή σκέψη με συνέπειες αρνητικές για την κοινωνική μας ταυτότητα;

Πράγματι, η διαφορά «συναίσθημα-ορθολογικότητα» διαμορφώνει εν πολλοίς τις ταυτότητες: την προσωπική μας ταυτότητα, την κοινωνική και την εθνική. Και τα τρία είδη συμπλέκονται μεταξύ τους γι’ αυτό και του πού κλίνει η ζυγαριά έχει σημασία και για τη συγκρότηση του εαυτού μας, και για την παρουσία μας στην κοινωνία αλλά και για την εθνική μας ταυτότητα, η οποία, σημειωτέον, είναι υπεύθυνη για την κοινωνική μας συνοχή. Για καιρό επικρατούσε η άποψη πως στις δυτικές κοινωνίες η ζυγαριά ορθώς έκλινε υπέρ της εργαλειακής ορθολογικότητας, γι’ αυτό και οικοδόμησαν στέρεους και λειτουργικούς θεσμούς. Βεβαίως όσοι το υποστήριζαν ξέχασαν πως ο ναζισμός και ο φασισμός στηρίχθηκαν στο συναίσθημα υπό το πνεύμα μιας εργαλειακής ορθολογικότητας. Επίσης, παρατηρούμε πως σήμερα, στις προηγμένες τεχνολογικά κοινωνίες της Δύσης, όπως της Μεγάλης Βρετανίας και των ΗΠΑ, ακόμη και των Σκανδιναβικών χωρών, οι πολιτικές συμπεριφορές εμπνέονται από το συναίσθημα υπό το προκάλυμμα μιας εργαλειακής ορθολογικής αντιμετώπιση. Ο Τζόνσον ή ο Τραμπ μπορούν να προβάλλονται υπό τον μανδύα της ορθολογικής επιλογής, στο βάθος όμως διαμορφώθηκαν μέσα από έντονα συναισθήματα οργής, απογοήτευσης, ταπείνωσης. Τα φαινόμενα αυτά δείχνουν πως απαιτείται μια νέου είδους ορθολογικότητα, μη εργαλειακή, προκειμένου τα συναισθήματα να λειτουργούν εποικοδομητικά.

-Η νεοελληνική εθνική και κοινωνική μας ταυτότητα εκτιμάτε πως είναι παραδοσιακά συναισθηματική και καθυστερημένη; Η όποια ορθολογικότητα σχετίζεται με ιδιοτελή κίνητρα;

Αρνούμαι πλήρως τον όρο «καθυστερημένη». Η κοινωνική μας ταυτότητα, όπως διαμορφώνεται μέσα από κοινωνικούς ρόλους και καταστάσεις, εμφορείται συχνά από εργαλειακή ορθολογικότητα. Η εθνική, όμως, ακριβώς διότι έχει σχηματιστεί μέσα από μακροχρόνιες παραδόσεις και πίστεις, είναι χαραγμένη σε συναισθηματικά έγκατα, γι’ αυτό και απαιτεί μιαν μη εργαλειακή ορθολογικότητα, την αποβλέπουσα σε ιδεώδη.

-Υιοθετείτε την άποψη πως ο Έλληνας δεν μπορεί να εξέλθει από τα συναισθηματικά του βιώματα αν δεν έχει πειστεί για τον σκοπό που θα πρέπει να υπηρετήσει; Τι πρέπει να αλλάξει στα συλλογικά μας ιδεώδη;

Ναι, πιστεύω πως η ελληνική ορθολογικότητα στο πεδίο της εθνικής ταυτότητας ουδέποτε υπήρξε εργαλειακή, διότι ο ελληνικός λαός δεν έθεσε ποτέ τα μέσα υπεράνω των σκοπών του. Το είδαμε αυτό στα χρόνια της κρίσης, όπου δεν ξεσηκώθηκε για τα επώδυνα οικονομικά μέσα, όμως ξεσηκώθηκε με το δημοψήφισμα του 2015, όταν εθίγη η εθνική του περηφάνια, όπως και με τη Συμφωνία των Πρεσπών. Εκείνο που νομίζω δεν έχει καταλάβει ο ελληνικός λαός –και φταίνε γι’ αυτό οι πολιτικές του ηγεσίες– είναι πως το «εθνικό» δεν είναι μόνο ζήτημα συνόρων, αλλά και διατήρησης του ελληνικού πολιτισμού. Οι πολιτικοί υπερασπίζονται μιαν εργαλειακή εκπαίδευση προκειμένου να οδηγηθούμε στην οικονομική ανάπτυξη, κι όμως αποτυγχάνουν στην εφαρμογή της. Αν όμως υποστήριζαν μιαν εκπαίδευση που θα οδηγούσε στην αναζωπύρωση του ελληνικού πολιτισμού, αν βοηθούσαν τον σύγχρονο νέο να κατανοήσει πόσο θα συμβάλλει η εντρύφηση στο πολιτισμό μας στην κατανόηση του πνεύματος της τεχνολογίας και των διεθνών εξελίξεων, ίσως τότε να επετύγχαναν μιαν ουσιαστική εκπαιδευτική μεταρρύθμιση.

-Πώς, όπως ορθά επισημαίνετε, θα περάσουμε από τις λογικές επιβίωσης στην ποιότητα ζωής;

Με τον σεβασμό του προσώπου του άλλου. Με την κατανόηση πως η ζωή δεν είναι ένα μοναχικό ταξίδι, παρά μια συμπόρευση με τους άλλους, όμοιους ή διαφορετικούς. Με την εμβάθυνση στο ενδιαίτημα της προσωπικής μας ταυτότητας, ώστε να ανακαλύψουμε όχι μόνο τις ενδότερες κλίσεις μας αλλά και τις οφειλές μας στους άλλους. Με τη σύζευξη της προσωπικής μας αυτονομίας με το συλλογικό πνεύμα στο οποίο ανήκουμε. Τέλος, με την προστασία της γης, υπερασπιζόμενοι το έδαφος που μας ανήκει.

Ακολουθήστε το Flash.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι τις ειδήσεις