Η χρήση smartphones προκαλεί ορατές βλάβες στον εγκέφαλο – Τι δείχνει μελέτη

Η χρήση smartphones έχει εξελιχθεί σε μια αυτονόητη συμπεριφορά, που, όμως ανησυχεί τους ειδικούς, γιατί ελέγχεται δύσκολα. Μια νέα εκτενής επιστημονική ανασκόπηση, που δημοσιεύθηκε στο Progress in Neuro-Psychopharmacology and Biological Psychiatry, υποστηρίζει ότι  η προβληματική χρήση smartphone φαίνεται να συνδέεται με μετρήσιμες αλλαγές στη δομή και τη λειτουργία του εγκεφάλου.

Τα smartphones έχουν ενσωματωθεί πλήρως στην καθημερινότητα, προσφέροντας επικοινωνία, ενημέρωση και ψυχαγωγία. Ωστόσο, η υπερβολική χρήση τους έχει αρχίσει να απασχολεί σοβαρά τους επιστήμονες, καθώς σχετίζεται με διαταραχές ύπνου, αυξημένο άγχος και μειωμένη συγκέντρωση. Στο πλαίσιο αυτό, αρκετοί ερευνητές προσεγγίζουν πλέον το φαινόμενο μέσα από το πρίσμα της συμπεριφορικής εξάρτησης, αναζητώντας τις νευροβιολογικές του βάσεις.

Πώς διεξήχθη η μελέτη

Η συγκεκριμένη ανασκόπηση συγκέντρωσε δεδομένα από 35 μελέτες που χρησιμοποίησαν σύγχρονες τεχνικές απεικόνισης εγκεφάλου. Οι επιστήμονες εξέτασαν τόσο τη δομή όσο και τη λειτουργία του εγκεφάλου, δηλαδή πώς ενεργοποιούνται διαφορετικές περιοχές σε διάφορες συνθήκες. Το δείγμα περιλάμβανε κυρίως νέους ανθρώπους, από την εφηβεία έως την πρώιμη ενήλικη ζωή, μια ηλικιακή ομάδα που κάνει ιδιαίτερα συχνά χρήση ψηφιακών μέσων.

Οι περιοχές του εγκεφάλου που επηρεάζονται

Τα ευρήματα δείχνουν ότι άτομα με έντονη χρήση smartphone παρουσιάζουν διαφορές σε βασικές εγκεφαλικές περιοχές. Μεταξύ αυτών είναι ο φλοιός, που σχετίζεται με τη λήψη αποφάσεων και την αξιολόγηση ανταμοιβών, καθώς και περιοχές που εμπλέκονται στην επεξεργασία συναισθημάτων. Παρατηρήθηκαν επίσης αλλαγές στις συνδέσεις μεταξύ περιοχών του εγκεφάλου που ρυθμίζουν τον έλεγχο της συμπεριφοράς και τα συναισθήματα, κάτι που ενδέχεται να επηρεάζει την ικανότητα αυτορρύθμισης.

Ακόμη πιο αποκαλυπτικά είναι τα ευρήματα για τη λειτουργία του εγκεφάλου. Σε καταστάσεις που απαιτούν συγκέντρωση ή αυτοέλεγχο, τα άτομα με έντονη χρήση smartphone εμφανίζουν μειωμένη δραστηριότητα σε περιοχές που σχετίζονται με τον έλεγχο παρορμήσεων. Με απλά λόγια, φαίνεται να δυσκολεύονται περισσότερο να αντισταθούν σε περισπασμούς ή να διατηρήσουν την προσοχή τους σε απαιτητικά καθήκοντα. Την ίδια στιγμή, όταν εκτίθενται σε ερεθίσματα που σχετίζονται με το smartphone —όπως ειδοποιήσεις ή εικόνες της συσκευής— ο εγκέφαλός τους αντιδρά πιο έντονα στα κυκλώματα ανταμοιβής. Αυτό σημαίνει ότι το smartphone δεν λειτουργεί απλώς ως εργαλείο, αλλά ως πηγή ευχαρίστησης. Οι αντιδράσεις αυτές θυμίζουν, σε έναν βαθμό, μοτίβα που έχουν παρατηρηθεί και σε άλλες μορφές εξάρτησης.

Ειδοποιήσεις και likes

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της έρευνας αφορά τον κοινωνικό χαρακτήρα της χρήσης. Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι η έλξη των smartphones δεν οφείλεται μόνο στην τεχνολογία, αλλά κυρίως στο ότι συνδέονται με κοινωνικά ερεθίσματα: μηνύματα, likes, ειδοποιήσεις. Ο φόβος ότι «χάνουμε κάτι» ή η ανάγκη για αποδοχή φαίνεται να ενεργοποιεί εγκεφαλικά κυκλώματα που σχετίζονται με την κοινωνική ανταμοιβή και ακόμη και με τον «κοινωνικό πόνο». Σε ορισμένες μελέτες, μάλιστα, άτομα με προβληματική χρήση εμφάνισαν πιο έντονες εγκεφαλικές αντιδράσεις σε σενάρια κοινωνικής απόρριψης. Αυτό υποδηλώνει ότι μπορεί να είναι πιο ευαίσθητα σε τέτοιου είδους εμπειρίες, γεγονός που ενισχύει περαιτέρω την προσκόλληση στο ψηφιακό περιβάλλον ως μέσο επιβεβαίωσης.

Ένα σημαντικό μήνυμα της μελέτης είναι ότι το πρόβλημα δεν μπορεί να αποδοθεί απλώς σε «έλλειψη θέλησης». Η υπερβολική χρήση φαίνεται να σχετίζεται με βαθύτερες διεργασίες του εγκεφάλου, που επηρεάζουν την αυτορρύθμιση, την ευαισθησία στην ανταμοιβή και τη συναισθηματική ισορροπία. Με άλλα λόγια, πρόκειται για ένα πολύ πιο σύνθετο φαινόμενο από ό,τι συχνά πιστεύεται.

Το συμπέρασμα είναι σαφές: τα smartphones δεν επηρεάζουν μόνο τη συμπεριφορά μας, αλλά ενδέχεται να συνδέονται και με βαθύτερες αλλαγές στον τρόπο που λειτουργεί ο εγκέφαλός μας. Και αυτό ανοίγει μια ευρύτερη συζήτηση για το πώς τα ψηφιακά περιβάλλοντα διαμορφώνουν —σταδιακά αλλά ουσιαστικά— τον τρόπο που σκεφτόμαστε, νιώθουμε και αντιδρούμε.