Μεσαιωνικός «θησαυρός»: Το αρχαιότερο αγγλικό ποίημα κρυβόταν σε ρωμαϊκό χειρόγραφο

Ερευνητές του Trinity College του Δουβλίνου βρέθηκαν μπροστά σε μια αναπάντεχη ανακάλυψη, καθώς εντόπισαν σε ψηφιοποιημένο μεσαιωνικό χειρόγραφο ρωμαϊκής βιβλιοθήκης αυτό που θεωρείται το παλαιότερο σωζόμενο ποίημα στην αγγλική γλώσσα, όπως μεταδίδει το Associated Press.

«Ήμασταν εξαιρετικά έκπληκτοι. Μείναμε άφωνοι. Δεν μπορούσαμε να πιστέψουμε στα μάτια μας», δήλωσε η ερευνήτρια Ελιζαμπέτα Μανγκάντι, περιγράφοντας τη στιγμή της ανακάλυψης.

Το «Caedmon’s Hymn» και η γέννηση της αγγλικής λογοτεχνίας

Το ποίημα, γνωστό ως Caedmon’s Hymn (Ο Ύμνος του Καίδμωνα), γράφτηκε στα παλαιά αγγλικά τον 7ο αιώνα από έναν αγρότη της Νορθουμβρία.

Το πρωτοποριακό έργο γράφτηκε στα λατινικά από τον Σεβάσμιο Βέδα, μοναχό και Άγιο. Η ιστορία του είναι ένα από τα πιο ευρέως αναπαραγόμενα κείμενα του Μεσαίωνα, με σχεδόν 200 γνωστά χειρόγραφα, σύμφωνα με τον Μαρκ Φόλκνερ αναπληρωτή καθηγητή Μεσαιωνικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο του Δουβλίνου.

Ο καθηγητής θεωρεί το ποίημα κομβικό σημείο για την ιστορία της λογοτεχνίας, κάνοντας λόγο για την «απαρχή της αγγλικής γραμματείας».

Ένα χειρόγραφο που αλλάζει την ιστορία

Το συγκεκριμένο χειρόγραφο χρονολογείται από τον 9ο αιώνα και θεωρείται από τα παλαιότερα που διασώζονται. Προγενέστερα αντίγραφα περιείχαν το ποίημα μόνο ως περιθωριακή προσθήκη ή μεταγενέστερη σημείωση, όχι ενσωματωμένο στο κύριο κείμενο.

Το εύρημα, σύμφωνα με τους ερευνητές, μεταθέτει χρονικά την τεκμηριωμένη παρουσία της αγγλικής γλώσσας και δείχνει ότι είχε ήδη ευρύτερη διάδοση από τον 9ο αιώνα.

Από τα μοναστήρια της Ιταλίας μέχρι τη Ρώμη

Η πορεία του χειρογράφου είναι εντυπωσιακή. Ο Κέντμον λέγεται ότι συνέθεσε το ποίημα ενώ εργαζόταν στο αβαείο του Γουίτμπι, στο Βόρειο Γιορκσάιρ, μια μέρα που οι καλεσμένοι σε ένα εορταστικό δείπνο άρχισαν να απαγγέλλουν ποιήματα.

«Νιώθοντας ντροπή επειδή δεν γνώριζε κάτι κατάλληλο να απαγγείλει, ο Κέντμον έφυγε από τη γιορτή και πήγε να κοιμηθεί. Τότε μια μορφή εμφανίστηκε στο όνειρο του και του ζήτησε να τραγουδήσει για τη Δημιουργία, κάτι που ο Κέντμον ως εκ θαύματος έκανε, συνθέτοντας τον ύμνο με τους εννέα στίχους».

Περίπου 1.400 χρόνια αργότερα, αυτό το αντίγραφο του ποιήματός του επανεμφανίστηκε στη μεγαλύτερη δημόσια βιβλιοθήκη της Ρώμης, έχοντας όμως προηγουμένως διασχίσει τον Ατλαντικό Ωκεανό τουλάχιστον δύο φορές και αλλάξει χέρια ακόμη περισσότερες.

Το αντίτυπο αυτό της Ιστορίας του Βέδα αντέγραψαν μοναχοί στο σκριπτόριο της Μονής Νοναντόλα των Βενεδικτίνων, ένα από τα σημαντικότερα κέντρα αντιγραφής χειρογράφων κατά τον Μεσαίωνα, που βρισκόταν κοντά στη σημερινή Μόντενα της Βόρειας Ιταλίας, σύμφωνα με τη Valentina Longo, επιμελήτρια μεσαιωνικών και νεότερων χειρογράφων στην Εθνική Κεντρική Βιβλιοθήκη της Ρώμης.

Τον 17ο αιώνα, καθώς η μονή άρχισε να φθίνει, η τεράστια συλλογή χειρογράφων της μεταφέρθηκε σε άλλη μονή στη Ρώμη, έπειτα στο Βατικανό και τελικά σε μια μικρή εκκλησία.

Στην πορεία, ορισμένα κείμενα χάθηκαν και έκαναν την επανεμφάνιση τους στις αρχές του 19ου αιώνα στην κατοχή διάσημων συλλεκτών, εξηγεί η Longo.

Το ιταλικό υπουργείο Πολιτισμού αναζητούσε σε όλο τον κόσμο τα χαμένα χειρόγραφα της Μονής της Νοναντόλα, τα οποία προσπαθούσε να αποκτήσει μέσω δημοπρασιών και συλλεκτών. Αγόρασε το αντίγραφο της Ιστορίας του Βέδα από τον Kraus το 1972 και έκτοτε το περίφημο αυτό κείμενο παραμένει στη Βιβλιοθήκη της Ρώμης -έχοντας ωστόσο προσελκύσει ελάχιστη προσοχή.

Ένα σπουδαίο εύρημα από τον ψηφιακό έλεγχο

Η Μανγκάντι εντόπισε το χειρόγραφο μέσα από τον κατάλογο της βιβλιοθήκης και ζήτησε πρόσβαση. Λίγο αργότερα έλαβε τις ψηφιοποιημένες σελίδες, όπου και αποκαλύφθηκε ο «θησαυρός».

Η πλήρης ψηφιοποίηση της συλλογής Nonantola έχει πλέον καταστήσει το υλικό προσβάσιμο σε ερευνητές παγκοσμίως, ανοίγοντας τον δρόμο για νέες πιθανές ανακαλύψεις.

Ένα νέο κεφάλαιο για τη μεσαιωνική έρευνα

Όπως σημειώνουν οι επιστήμονες της βιβλιοθήκης, η ανακάλυψη αυτή αποτελεί μόνο την αρχή.

Η διεθνής συνεργασία και η ψηφιοποίηση σπάνιων χειρογράφων ενδέχεται να φέρουν στο φως κι άλλους χαμένους «θησαυρούς» της μεσαιωνικής γραμματείας.