Όταν οι Metallica έπαιξαν στη Μόσχα μπροστά σε 1,5 εκατομμύριo ανθρώπους

Κάνε κλικ και δες περισσότερο
Flash.gr στην αναζήτηση της Google

Μόσχα, αρχές της δεκαετίας του ’90. Μια πόλη που μέχρι τότε ζούσε με στερήσεις βασικών αγαθών και περιορισμένες ελευθερίες γίνεται το σκηνικό μιας μετάβασης που θα έμενε στην ιστορία. Οι  εικόνες μοιάζουν σχεδόν εξωπραγματικές. Ουρές έξω από ένα καινούργιο McDonald’s, δυτικά brands που ξεπροβάλλουν σαν φωτεινές πινελιές πάνω σε ένα γκρίζο μοτίβο, και μια νεολαία που νιώθει ότι κάτι αλλάζει, χωρίς να ξέρει ακόμη τι ακριβώς έρχεται. Η Σοβιετική Ένωση βρίσκεται ήδη σε αποσύνθεση, η αποτυχημένη απόπειρα πραξικοπήματος του Αυγούστου του 1991 έχει αφήσει πίσω της ένα κενό εξουσίας και η αίσθηση ότι η ιστορία γράφεται είναι διάχυτη.

Το φεστιβάλ που δεν έγινε ποτέ

Στα τέλη του 1991, κυκλοφορεί μια φήμη που ακούγεται σαν ανέκδοτο: ένα live στη Μόσχα που θα τα έχει όλα: The Rolling Stones, U2, Bob Dylan, Eurythmics, Peter Gabriel - ονόματα που θα έπαιζαν μόνο με νομοθετικό διάταγμα, τώρα υποτίθεται ότι θα βρεθούν όλα μαζί στην ίδια σκηνή. Ένα «διεθνές φεστιβάλ ελευθερίας», όπως το βάφτισαν, για να γιορτάσει τη νίκη της δημοκρατίας απέναντι στους πραξικοπηματίες του Αυγούστου. 

Ο ίδιος ο Mick Jagger στέλνει μήνυμα στήριξης στους Μοσχοβίτες. «Είμαστε μαζί σας», γράφει, και η φράση κάνει τον γύρο των εφημερίδων, δίπλα στο όνομα του Boris Yeltsin, που εκείνη τη στιγμή γίνεται -ατυχώς- το πρόσωπο της «νέας» Ρωσίας. Για πολλούς νέους στη Μόσχα, αυτά τα λόγια έχουν μεγαλύτερη βαρύτητα από οποιαδήποτε πολιτική δήλωση. Ο μουσικοκριτικός Artemy Troitsky, ο οποίος έχει επαφές με τη Δύση, λειτουργεί ως άτυπος μεσολαβητής, κρατώντας επαφή με καλλιτέχνες, κανονίζοντας αφίξεις, προσπαθώντας να μετατρέψει την ιδέα σε κάτι χειροπιαστό. Για λίγο, όλα δείχνουν πιθανά…

Και μετά όλα καταρρέουν. Μέσα σε λίγες μέρες, τα μεγάλα ονόματα αρχίζουν να εξαφανίζονται από τη λίστα. Οι ημερομηνίες μετακινούνται, οι συμφωνίες δεν κλείνουν, τα σχέδια για ένα τεράστιο live σε στάδια όπως το Λουζνίκι ή στην καρδιά της πόλης μένουν στον αέρα. Αυτό που έμοιαζε με την απόλυτη μουσική σύμπραξη της εποχής, διαλύεται σχεδόν αθόρυβα. 

Λιγότερα λόγια, πολλή μουσική ενέργεια

Όμως κάτι επιμένει. Το μεγάλο live δεν ακυρώνεται - απλώς αλλάζει μορφή. Άλλη τοποθεσία, άλλο line-up, άλλη ενέργεια. Λιγότερο «ονειρικό», πιο ωμό, περισσότερη «βρώμα» στις κιθάρες.  Ο Boris Zosimov της BIZ Enterprises, μαζί με τον συνεργάτη του Eduard Ratnikov, στήνουν το δικό τους σχέδιο για ένα ροκ φεστιβάλ - λιγότερο φανταχτερό, αλλά πολύ πιο κοντά στο να συμβεί πραγματικά. 

Ήταν ήδη η δεύτερη φορά που δούλευαν μαζί μέσα σε αυτό το ταραγμένο καλοκαίρι μετά το πραξικόπημα. Στα τέλη Αυγούστου του 1991 είχαν προλάβει να στήσουν μια μεγάλη τηλεοπτική συναυλία με ονόματα όπως οι A-Studio και οι Moral Code X. Αυτή τη φορά όμως το στοίχημα είναι πολύ μεγαλύτερου επιπέδου: η Time Warner τους ζητά να οργανώσουν το Monsters of Rock στη Μόσχα - όχι απλώς ένα live, αλλά κάτι που θα έγραφε ιστορία. Ο κολοσσός της δυτικής κουλτούρας θέλει να το δώσει αυτό το live σαν δώρο στη σοβιετική νεολαία που είχε στερηθεί την ελευθερία και τη δημοκρατία, θυμούνται οι διοργανωτές. «Και ταυτόχρονα να το καταγράψει, να το κάνει ταινία και να το διοχετεύσει μέσα από τα δικά της κανάλια». 

Και κάπου εκεί, εκτός οποιασδήποτε λογικής, στήνεται ένα από τα μεγαλύτερα live που έγιναν ποτέ. Στις 28 Σεπτεμβρίου 1991, στο αεροδρόμιο του Τούσινο, λαμβάνει χώρα το Monsters of Rock αλά ρωσικά. Η ιδέα που ξεκίνησε σαν «δώρο» γίνεται ένα crash test ανάμεσα σε δύο κόσμους που μέχρι τότε δεν είχαν ποτέ συγκλίνει. Το πιο παράλογο; Όλο αυτό διοργανώνεται σχεδόν από το μηδέν μέσα σε τρεις εβδομάδες.

Μια τεράστια σκηνή για τα δεδομένα της εποχής ξεφυτρώνει σε έναν χώρο χωρίς στοιχειώδεις υποδομές. Δεκάδες φορτηγά με εξοπλισμό περνούν τα σύνορα χωρίς χαρτιά, και χιλιάδες άνθρωποι -στρατιώτες, αστυνομικοί, τεχνικοί- επιστρατεύονται για να οργανώσουν την κατάσταση. Οι εκτιμήσεις για τον κόσμο ποικίλλουν: από 500.000 μέχρι πάνω από 1,5 εκατομμύριο. Στην πράξη, αν δεις τα πλάνα, οι αριθμοί παύουν να έχουν σημασία. Είναι μια ανθρώπινη μάζα που απλώνεται μέχρι εκεί που φτάνει το μάτι. Δεν είναι απλώς συναυλία. Είναι μια έκρηξη.

Αταξία και τάξη - Μαρτυρίες μέσα από το χάος

Αλκοόλ δεν πωλείται στον χώρο, αλλά στην πράξη κανείς δεν το απαγορεύει— και σίγουρα κανείς δεν ψάχνει τσάντες. Μέσα στο πλήθος κυκλοφορούν τρίλιτρα γυάλινα δοχεία, μπουκάλια και πλαστικά μπιτόνια γεμάτα μπύρα. «Πολύς κόσμος ήταν λιώμα», θα ειπωθεί αργότερα. Άνθρωποι ξαπλωμένοι, χαμένοι για ώρες μέσα στο live. Μέχρι το μεσημέρι, ο χώρος έχει γεμίσει. Σύμφωνα με την αστυνομία της Μόσχας, ο αριθμός του πλήθους στο Τούσινο έφτασε τους 300.000 ανθρώπους ήδη μέχρι το μεσημέρι. Αρχικά, η κατάσταση έχει ξεφύγει και αστυνομία και στρατός προσπαθούν να επιβάλουν την τάξη με τον μόνο τρόπο που ξέρουν: το γκλομπ.

«Γύρω στις τέσσερις ή πέντε το απόγευμα, το ζήτημα δεν ήταν πια η μουσική. Ήταν η βία», γράφει ο Troitsky στο Rolling Stone. «Είδα τουλάχιστον δώδεκα ανθρώπους ματωμένους, ανάμεσά τους και μερικούς αστυνομικούς. Είδα αστυνομικούς να χτυπούν βάναυσα παιδιά, χωρίς ή με εντελώς αδικαιολόγητη αιτία. Είδα μια βροχή από άδεια γυάλινα μπουκάλια να εκτοξεύονται προς τις γραμμές της αστυνομίας από το πλήθος. Είδα στρατιώτες να κλωτσούν έναν άνθρωπο που ήταν πεσμένος στο έδαφος». 

Μεθυσμένοι Μοσχοβίτες συγκρούονται με τις δυνάμεις του κράτους που δεν μπορούν να αποφασίσουν αν θέλουν να επιβάλουν την τάξη ή να δουν και αυτοί τη συναυλία. Τα μπουκάλια να εκτοξεύονται βροχή και τα ελικόπτερα πετούν χαμηλά για να δροσίσουν το πλήθος. Κάποια στιγμή, οι διοργανωτές ανεβαίνουν στη σκηνή και σχεδόν ικετεύουν: Αν συνεχιστεί αυτό, το live θα διακοπεί. Και τότε, κάπως, το πράγμα ισορροπεί.

Το line-up της βραδιάς έχει headliners τους AC/DC, αλλά το μεγάλο χαρτί είναι οι δεύτεροι τη τάξει, Metallica. Εκείνη την εποχή βρίσκονται στο μεταβατικό στάδιο από μια πολύ καλή μπάντα με μεγάλο κοινό σε θεούς του rock and roll. Είναι η περίοδος που έχουν μόλις κυκλοφορήσει το Black Album, αλλά τίποτα δεν σε προετοιμάζει για αυτό που συμβαίνει εκείνη τη στιγμή στο Τούσινο. Η αντίδραση του κοινού στη Μόσχα είναι μια έκρηξη χαράς, μια κάθαρση που περίμενε χρόνια να συμβεί. Το κοινό σταματά το «ξύλο» και οι Metallica ξεχύνονται στη σκηνή, αδύνατοι, με φριζαρισμένα μαλλιά, ανοίγοντας το σετ με το "Enter Sandman", ένα τραγούδι που κάποτε ακουγόταν παντού σε σημείο υπερβολής, αλλά εκ των υστέρων αποδεικνύεται μία από τον «απαγορευμένο καρπό» της Αμερικής. Ο James Hetfield κινείται πάνω στη σκηνή σαν να είναι κλεισμένος σε κλουβί, με μια ενέργεια που μοιάζει ανεξάντλητη. Η φωνή του σκίζει τον αέρα, και το πλήθος απαντά με έναν τρόπο σχεδόν πρωτόγονο.

Μετά από λίγα τραγούδια, κάτι αλλάζει. Οι ένστολοι αφήνουν τον εξοπλισμό τους, πετάνε τα κράνη, και μπαίνουν μέσα στο πλήθος. Headbanging. Χέρια ψηλά. Σαν να σβήνει για λίγο η γραμμή ανάμεσα σε εξουσία και κοινό. Ο πρώην μπασίστας της μπάντας, Jason Newsted, θα πει αργότερα ότι τίποτα σε εκείνη τη μέρα δεν ήταν φυσιολογικό. Από την πτήση με ένα αεροπλάνο που έμοιαζε περισσότερο με ιπτάμενο σαλόνι, μέχρι τα παρασκήνια όπου όλοι κινούνταν με μια αδιόρατη ένταση, σαν να περίμεναν ότι κάτι μπορεί να πάει στραβά ανά πάσα στιγμή. Και όμως, όταν ξεκίνησε το live, όλα αυτά έμειναν πίσω.

Καθώς το live προχωρά, εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι κινούνται στον ίδιο ρυθμό. Γροθιές στον αέρα. Φωνές που ενώνονται σε ένα σχεδόν ενιαίο κύμα. Ένα σκηνικό που δεν επαναλαμβάνεται εύκολα. Στην ιστορία της μουσικής, μόνο ελάχιστες συναυλίες το έχουν ξεπεράσει σε μέγεθος.

Η υπόσχεση που αποδείχτηκε κενή

Και όμως, το πιο εντυπωσιακό δεν είναι ο αριθμός. Είναι το timing. Λίγους μήνες αργότερα, η Σοβιετική Ένωση παύει να υπάρχει. Η υπόσχεση της «ελευθερίας» μετατρέπεται σε κάτι πιο σύνθετο, πιο σκληρό. Οικονομικό χάος, ανισότητες, μια νέα πραγματικότητα που δεν μοιάζει με τα όνειρα εκείνης της περιόδου. Πολλοί από αυτούς που βρίσκονταν στο Τούσινο θα δουν τα επόμενα χρόνια να μην εξελίσσονται όπως περίμεναν. Όλοι ξέρουμε τι ακολούθησε: η καταστροφική «θεραπεία-σοκ» στην οικονομία, η λεηλασία της ρωσικής βιομηχανίας από μια κλειστή ελίτ ολιγαρχών, η άνοδος του Πούτιν. Όσο δελεαστικός κι αν φάνηκε τότε εκείνος ο καπιταλισμός του dvoini gamburger (διπλό χάμπουργκερ), η υπόσχεση αποδείχθηκε τελικά κενή. 

Ωστόσο, για εκείνη τη μέρα, υπάρχει μόνο η στιγμή που ακούστηκε το "Exit light, enter night" και ένα πλήθος που δεν έχει ξαναζήσει κάτι παρόμοιο. Για κάποιους, αυτή ήταν η πρώτη πραγματική γεύση του «έξω κόσμου». Για άλλους, η ελπίδα. Και για κάποιους, ίσως απλώς η καλύτερη μέρα της ζωής τους. Ήταν η στιγμή που μια ολόκληρη χώρα, έστω για λίγες ώρες, κοίταξε προς τα έξω και πίστεψε ότι όλα είναι πιθανά.

Κάνε κλικ και δες περισσότερο
Flash.gr στην αναζήτηση της Google