Σκουριές: Η επένδυση των 3 δισ. και ο ρόλος του χαλκού στην ευρωπαϊκή πράσινη μετάβαση

Το μεταλλείο των Σκουριών, στην ευρύτερη περιοχή των Μεταλλείων Κασσάνδρας, αποτελεί ένα από τα πιο συζητημένα και ταυτόχρονα στρατηγικά σημαντικά έργα υποδομής για την Ελλάδα και την Ευρώπη συνολικά. Πρόκειται για μια περιοχή όπου η γεωλογία συνδυάζεται με τη σύγχρονη μηχανική και όπου ο ορυκτός πλούτος εντάσσεται σε ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό πλαίσιο στρατηγικών πρώτων υλών. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, η αξία μεταλλευμάτων της βόρειας Ελλάδας υπερβαίνει τα 72 δισεκατομμύρια ευρώ.

Γιατί ο χαλκός έχει μπει στο επίκεντρο 

Παρότι η συζήτηση γύρω από τις Σκουριές συνδέθηκε για χρόνια κυρίως με τον χρυσό, κατά τη διάρκεια της επίσκεψής του flash.gr τονίστηκε η σημασία του χαλκού. Όπως εξηγήθηκε, οι τεχνολογίες που σχετίζονται με την πράσινη μετάβαση, όπως οι Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας, τα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας, η ηλεκτροκίνηση και οι ψηφιακές υποδομές, απαιτούν μεγάλες ποσότητες του μετάλλου. Η παγκόσμια ζήτηση χαλκού το 2025 εκτιμάται σε 28 εκατομμύρια τόνους, ενώ μέχρι το 2040 προβλέπεται να φτάσει τους 42 εκατομμύρια τόνους. Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Ένωση εκτιμά ότι μέχρι το 2050 η ζήτηση χαλκού θα αυξηθεί κατά 50%. Στο πλαίσιο αυτό, η Ελλάδα επιδιώκει να αναδειχθεί σε αξιόπιστο παραγωγό κρίσιμων πρώτων υλών για τις ευρωπαϊκές αλυσίδες αξίας. Υπολογίζεται ότι η χώρα διαθέτει αποθέματα περίπου 2,6 εκατομμυρίων τόνων χαλκού.

Οι αριθμοί της επένδυσης

Το μέγεθος του έργου αποτυπώνεται κυρίως στους οικονομικούς δείκτες. Οι συνολικές επενδύσεις υπερβαίνουν τα 3 δισεκατομμύρια δολάρια, ενώ μέχρι σήμερα έχουν διατεθεί 2,9 δισεκατομμύρια δολάρια, όπως μάθαμε. Οι δαπάνες προς Έλληνες προμηθευτές υπολογίζονται σε 500 εκατομμύρια ευρώ έως σήμερα και αναμένεται να φτάσουν τα 2,3 δισεκατομμύρια ευρώ κατά τη συνολική διάρκεια ζωής του έργου.

Παράλληλα, τα έσοδα για το ελληνικό Δημόσιο εκτιμάται ότι θα ανέλθουν στα 6,7 δισεκατομμύρια ευρώ κατά τη διάρκεια λειτουργίας του έργου, ενώ μέχρι σήμερα έχουν καταγραφεί 55 εκατομμύρια ευρώ. Επιπλέον, προβλέπονται 22 εκατομμύρια ευρώ σε μεταλλευτικά τέλη και περίπου 500 εκατομμύρια ευρώ για τον Δήμο Αριστοτέλη.

Σε επίπεδο απασχόλησης, το έργο συνδέεται με 5.200 άμεσες και έμμεσες θέσεις εργασίας. Το 77% των εργαζομένων προέρχεται από τις τοπικές κοινωνίες, ενώ το 14,7% του ανθρώπινου δυναμικού είναι γυναίκες. Ο μέσος μισθός είναι 2,5 φορές υψηλότερος από τον μέσο όρο της βιομηχανίας και κατά 67% υψηλότερος από τον βασικό μισθό της Εθνικής Γενικής Συλλογικής Σύμβασης Εργασίας.

Το μεταλλείο και η τεχνολογία πίσω από τη λειτουργία του 

Το ίδιο το μεταλλείο των Σκουριών αποτελεί μια συνολική επένδυση ύψους 2 δισεκατομμυρίων δολαρίων. Πρόκειται για πορφυριτικό κοίτασμα χαλκού και χρυσού που συνδυάζει επιφανειακή και υπόγεια εξόρυξη. Τα βεβαιωμένα αποθέματα ανέρχονται σε 741.000 τόνους χαλκού και 3,6 εκατομμύρια ουγγιές χρυσού. Η προβλεπόμενη διάρκεια εκμετάλλευσης είναι περίπου 20 χρόνια.Η πρώτη φάση λειτουργίας θα διαρκέσει περισσότερα από 9 χρόνια και θα περιλαμβάνει συνδυασμό επιφανειακής και υπόγειας εξόρυξης. Η δεύτερη φάση θα διαρκέσει περίπου 11 επιπλέον χρόνια και θα βασίζεται αποκλειστικά σε υπόγεια εξόρυξη. Αυτό αφορά τα πρώτα 1.000 μέτρα από την επιφάνεια. Όπως τονίστηκε, τα 20 χρόνια, κάλλιστα μπορεί να αυξηθούν, καθώς προχωράει το έργο και γίνονται περισσότερες γεωτρήσεις. Η προβλεπόμενη ετήσια παραγωγή υπολογίζεται σε 140.000 ουγγιές χρυσού (περίπου 4 τόνους)  και 67.000.000 λίβρες χαλκού (περίπου 30 χιλιάδες τόνους) . Οι ποσότητες αυτές εκτιμάται ότι αντιστοιχούν σε υλικά που θα μπορούσαν να καλύψουν την κατασκευή περίπου 116.000.000 smartphones ή 420.000 ηλεκτρικών αυτοκινήτων.

Σύγχρονες τεχνολογίες στην υπηρεσία της εξόρυξης

Σημαντικό μέρος της επένδυσης αφορά την εφαρμογή σύγχρονων τεχνολογιών και συστημάτων λειτουργίας που στοχεύουν τόσο στην αύξηση της παραγωγικότητας όσο και στη βελτίωση της ασφάλειας. Στο μεταλλείο προβλέπονται αξιοποίηση δικτύου κινητής τηλεφωνίας 4G σε βάθος έως 400 μέτρων, απομακρυσμένες πυροδοτήσεις, τηλεχειριζόμενα συστήματα φόρτωσης και απομάκρυνσης υλικών εκσκαφής, αερισμός κατ’ απαίτηση, ατομικές συσκευές ασφαλείας και νέο σύστημα επιφανειακού αερισμού. Παράλληλα, αξιοποιούνται ειδικά drones για χαρτογράφηση και γεωλογικές έρευνες, ενώ διαδικασίες όπως οι ανατινάξεις και το ξεμπάζωμα μπορούν να πραγματοποιούνται απομακρυσμένα από κέντρο ελέγχου στην επιφάνεια.

Τα στάδια της εξόρυξης

Σύμφωνα με τους υπεύθυνους του έργου, η μεταλλευτική δραστηριότητα είναι μια ολοκληρωμένη διαδικασία που ξεκινά από τον εντοπισμό και τη μελέτη των κοιτασμάτων και ολοκληρώνεται με την τελική αποκατάσταση του χώρου. Αρχικά πραγματοποιούνται γεωλογικές έρευνες, χαρτογραφήσεις και γεωτρήσεις για την αξιολόγηση της ποιότητας και της ποσότητας των κοιτασμάτων. Ακολουθούν ο σχεδιασμός και η ανάπτυξη του έργου, η εκπόνηση μελετών σκοπιμότητας και περιβαλλοντικών επιπτώσεων και η λήψη των απαραίτητων εγκρίσεων. Έπειτα κατασκευάζονται οι μεταλλευτικές υποδομές και τα συνοδευτικά δίκτυα κοινής ωφέλειας.

Η παραγωγική διαδικασία περιλαμβάνει συγκεκριμένα στάδια, τα οποία είναι η εξόρυξη, η θραύση, η λειοτρίβιση, η επίπλευση, η αφύγρανση, το φιλτράρισμα και η διαχείριση τελμάτων, ο ποιοτικός έλεγχος και τέλος η φόρτωση και η εξαγωγή των παραγόμενων προϊόντων. Μετά την ολοκλήρωση της μεταλλευτικής δραστηριότητας προβλέπεται ασφαλές κλείσιμο του μεταλλείου, απομάκρυνση του εξοπλισμού και πλήρης αποκατάσταση του χώρου.

Το περιβάλλον και οι παρεμβάσεις αποκατάστασης 

Αυτό που μας έκανε ιδιαίτερη εντύπωση είναι η έμφαση που δίνεται στα συστήματα περιβαλλοντικής διαχείρισης. Το έργο περιλαμβάνει ολοκληρωμένο σύστημα διαχείρισης αποβλήτων και υδάτων, ολοκληρωμένο πρόγραμμα περιβαλλοντικής παρακολούθησης, συστήματα προστασίας των υδάτων και των εγκαταστάσεων μέσω καναλιών εκτροπής, καθώς και παράλληλη περιβαλλοντική αποκατάσταση των περιοχών όπου ολοκληρώνεται η εξορυκτική δραστηριότητα.

Ειδικότερα, στον τομέα της διαχείρισης των υδάτων προβλέπεται επεξεργασία και επαναχρησιμοποίηση νερού, προ-αποστράγγιση υπόγειων υδάτων με επανεισαγωγή τους στον υδροφόρο ορίζοντα, σύστημα ελεγχόμενης εκτροπής επιφανειακών νερών μέσω καναλιών, καθώς και διαχείριση των νερών επαφής μέσω μονάδας επεξεργασίας υδάτων.

Η μέθοδος των αφυγρασμένων τελμάτων

Βασικό στοιχείο του περιβαλλοντικού σχεδιασμού αποτελεί η μέθοδος αφυγρασμένων τελμάτων. Σύμφωνα με τον σχεδιασμό, τα μεταλλευτικά κατάλοιπα θα έχουν περιεκτικότητα υγρασίας 12%, δημιουργώντας έναν γεωτεχνικά σταθερό και στερεό όγκο, που συμβάλλει σημαντικά στη βελτίωση της ασφάλειας και της σταθερότητας. Επιπλέον, η μέθοδος αυτή οδηγεί σε μείωση του περιβαλλοντικού αποτυπώματος κατά 40% σε σχέση με τον αρχικό σχεδιασμό, ενώ παράλληλα μεγιστοποιεί την ανακύκλωση και επαναχρησιμοποίηση νερού στην παραγωγική διαδικασία, περιορίζοντας την κατανάλωση φυσικών υδάτινων πόρων.

Η τεχνική αυτή υποστηρίζει επίσης την παράλληλη αποκατάσταση της περιοχής, επιτρέποντας τη σταδιακή επαναφορά του τοπίου όσο το δυνατόν πιο κοντά στην αρχική του μορφή. Η διαδικασία περιλαμβάνει σταθεροποίηση του εδάφους, υδροσπορά και χρήση των τελμάτων για την πλήρωση του ανοιχτού ορύγματος και των υπόγειων στοών.

Για την παρακολούθηση των περιβαλλοντικών παραμέτρων εφαρμόζεται ένα από τα πιο εκτεταμένα προγράμματα στην Ελλάδα, με περισσότερα από 700 σημεία ελέγχου. Οι παράμετροι που παρακολουθούνται περιλαμβάνουν την ποιότητα του αέρα, τη σκόνη, τις μετεωρολογικές συνθήκες, τα επιφανειακά και υπόγεια νερά, τα πόσιμα και θαλάσσια ύδατα, τα ιζήματα, τον θόρυβο, τις δονήσεις, τη σεισμικότητα, την κατανάλωση ενέργειας, τα εξορυκτικά απόβλητα, καθώς και τη χλωρίδα και πανίδα της περιοχής.

Αποκατάσταση παλαιότερων περιοχών μεταλλευτικής δραστηριότητας

Παράλληλα με την παραγωγική δραστηριότητα, ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στις εργασίες περιβαλλοντικής αποκατάστασης περιοχών που έχουν επιβαρυνθεί από παλαιότερες μεταλλευτικές δραστηριότητες. Στον παλαιό χώρο απόθεσης στείρων του μεταλλείου Πλατείας Φιρέ, έκτασης 28 στρεμμάτων, πραγματοποιήθηκαν παρεμβάσεις αποκατάστασης και απομακρύνθηκαν 500.000 τόνοι παλαιών στείρων υλικών, οι οποίοι επαναχρησιμοποιήθηκαν ως υλικό κατασκευής στον Χώρο Ξηρής απόθεσης Κοκκινόλακκα, στη Χαλκιδική. 

Αντίστοιχες εργασίες πραγματοποιήθηκαν και στην Ολυμπιάδα, όπου αποκαταστάθηκαν παλαιοί σωροί αρσενοπυρίτη σε έκταση 32 στρεμμάτων. Στην περιοχή απομακρύνθηκαν 500.000 τόνοι αρσενοπυρίτη και επιβαρυμένων εδαφών, ενώ ακολούθησε επαναδιαμόρφωση του αρχικού ανάγλυφου με εδαφοκάλυψη και εγκατάσταση βλάστησης. Παράλληλα, στον παλαιό χώρο απόθεσης της Ολυμπιάδας, έκτασης 300 στρεμμάτων, έχουν ήδη απομακρυνθεί 4 εκατομμύρια τόνοι τελμάτων σε έκταση 160 στρεμμάτων, σε έργο που εξακολουθεί να βρίσκεται σε εξέλιξη.

Εργασίες αποκατάστασης έχουν ολοκληρωθεί και σε άλλες περιοχές. Στο Καρακόλι, σε παλαιό χώρο απόθεσης στερεών καταλοίπων έκτασης 30 στρεμμάτων, πραγματοποιήθηκαν 2.700 φυτεύσεις και 9.000 σπορές με στόχο την επανεγκατάσταση της βλάστησης και την προστασία του οικοσυστήματος. Στην περιοχή Μαντέμ Λάκκος, σε χώρο απόθεσης σιδηροπυρίτη έκτασης 20 στρεμμάτων, απομακρύνθηκαν 600.000 τόνοι σιδηροπυρίτη και ολοκληρώθηκαν εργασίες εξυγίανσης με εδαφοκάλυψη και νέα βλάστηση, ενώ στην περιοχή Σεβαλιέ, σε έκταση 36 στρεμμάτων, με απομάκρυνση στείρων υλικών, διαμόρφωση του ανάγλυφου και υδροσπορά.

Κομβικό ρόλο στις δράσεις αποκατάστασης έχει το πρότυπο φυτώριο της Ολυμπιάδας, το οποίο λειτουργεί από το 2004. Πρόκειται για ένα από τα μεγαλύτερα φυτώρια της Ευρώπης, αναπτυγμένο σε αποκατεστημένο τοπίο έκτασης 100 στρεμμάτων. Το φυτώριο καλύπτει ανάγκες των τοπικών κοινωνιών και των δήμων της περιοχής, ενώ παράλληλα προμηθεύει φυτωριακό υλικό και σε τεχνικές εταιρείες έργων πρασίνου Η αξία του φυτωρίου είναι τεράστια καθώς περιλαμβάνει 100.000 φυτά ενδημικών και τοπικών ειδών, τα οποία αξιοποιούνται και στο πρόγραμμα παράλληλης αποκατάστασης του τοπίου.

Η επένδυση στην τοπική κοινωνία

Πέρα από την περιβαλλοντική διάσταση, το έργο συνδέεται και με δράσεις κοινωνικής υπευθυνότητας και τοπικής ανάπτυξης. Την περίοδο 2021–2025 η συνολική κοινωνική επένδυση ανήλθε σε 11,165 εκατομμύρια ευρώ και συνδέθηκε με περισσότερες από 1.330 δράσεις και πρωτοβουλίες. Παράλληλα, το συνολικό πρόγραμμα εταιρικής κοινωνικής ευθύνης ανέρχεται σε 80 εκατομμύρια δολάρια.

Η κατανομή των κοινωνικών επενδύσεων δείχνει ότι το 79,2% κατευθύνθηκε στον Δήμο Αριστοτέλη, το 13,0% σε περιφερειακό επίπεδο, το 4,4% στον Δήμο Πολυγύρου, το 2,8% σε εθνικό επίπεδο και το 0,6% στον Δήμο Βόλβης. Σύμφωνα με τη μεθοδολογία SROI που εφαρμόστηκε σε 17 έργα την περίοδο 2023–2025, για κάθε 1 ευρώ επένδυσης παράγεται κατά μέσο όρο κοινωνική αξία ίση με 5 ευρώ.

Στον τομέα της εκπαίδευσης και της νέας γενιάς έχουν υλοποιηθεί σημαντικές παρεμβάσεις. Περισσότερο από 1 εκατομμύριο ευρώ επενδύθηκε για την ολοκλήρωση της τέταρτης χρονιάς του προγράμματος αναβάθμισης σχολικών μονάδων, μέσω παρεμβάσεων και προμήθειας εξοπλισμού σε συνολικά 13 σχολικές μονάδες, οι οποίες εξυπηρετούν περισσότερους από 2.100 μαθητές. Επιπλέον, διατέθηκαν 800.000 ευρώ για τη δημιουργία νέων ή την αποκατάσταση υφιστάμενων παιδικών χαρών σε 10 κοινότητες.

Συνεχίζεται επίσης για όγδοη χρονιά το εκπαιδευτικό πρόγραμμα ρομποτικής «Μικροί Επιστήμονες στον Δήμο Αριστοτέλη», το οποίο υλοποιείται σε συνεργασία με την Eduact και αφορά 900 μαθητές, με ετήσια χρηματοδότηση 150.000 ευρώ.

Στον τομέα της υγείας πραγματοποιήθηκε δωρεά νέου ιατροτεχνολογικού εξοπλισμού στη Μονάδα Εντατικής Θεραπείας του Γενικού Νοσοκομείου Χαλκιδικής, συνολικού ύψους 400.000 ευρώ.

Παράλληλα, έχουν χρηματοδοτηθεί έργα τοπικής ανάπτυξης και βελτίωσης της ποιότητας ζωής. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνεται σύμβαση δωρεάς ύψους 1,3 εκατομμυρίων ευρώ προς το Υπουργείο Πολιτισμού για εργασίες στερέωσης και πυροπροστασίας του συγκροτήματος του Πύργου Προσφορίου στην Ουρανούπολη. Επιπλέον, την τελευταία τετραετία διατέθηκαν 1,8 εκατομμύρια ευρώ για έργα διαχείρισης υδάτων, όπως γεωτρήσεις, εγκατάσταση και λειτουργία συστημάτων φίλτρανσης πόσιμου νερού και έργα βελτίωσης και επέκτασης δικτύων ύδρευσης, τα οποία εξυπηρετούν περισσότερους από 4.500 κατοίκους.

Ακόμη, χρηματοδοτήθηκε με 400.000 ευρώ η ανακαίνιση, η μουσειολογική μελέτη και η μετατροπή της ιστορικής οικίας του Αλέξη Ζορμπά, στο Παλαιοχώρι Χαλκιδικής, σε μουσείο.

Σημαντικό μέρος της επένδυσης αφορά και την ανάπτυξη ανθρώπινου δυναμικού υψηλής εξειδίκευσης. Για τον σκοπό αυτό δημιουργήθηκε σύγχρονο εκπαιδευτικό κέντρο με επένδυση ύψους 2,3 εκατομμυρίων δολαρίων, εξοπλισμένο με τεχνολογίες εικονικής και επαυξημένης πραγματικότητας που προσομοιώνουν πραγματικές συνθήκες λειτουργίας στο μεταλλείο. Στόχος είναι η προετοιμασία εξειδικευμένου προσωπικού για τη λειτουργία του μεταλλείου Σκουριών, η υποστήριξη του μετασχηματισμού της Ολυμπιάδας και η ανάπτυξη νέων δεξιοτήτων μέσα από σύγχρονες τεχνολογίες.

Η εικόνα από το πεδίο δείχνει ότι οι Σκουριές δεν είναι απλώς ένα μεταλλείο. Είναι ένα έργο που, μέσα από το μέγεθος, την τεχνολογική του υποδομή και τη σύνδεσή του με την ευρωπαϊκή στρατηγική για τις πρώτες ύλες, εξελίσσεται σε σημείο αναφοράς για το πώς η Ελλάδα αντιλαμβάνεται την ανάπτυξη και τις επενδύσεις της. Ταυτόχρονα, λειτουργεί ως πεδίο όπου δοκιμάζονται στην πράξη ζητήματα ισορροπίας ανάμεσα στην παραγωγική δραστηριότητα, την περιβαλλοντική διαχείριση και τη συνεισφορά στην τοπική κοινωνία, διαμορφώνοντας μια συζήτηση που ξεπερνά τα στενά όρια ενός έργου υποδομής.