Τσερνόμπιλ 1986: Το πυρηνικό ατύχημα που «πάγωσε» τον χρόνο και την ανθρωπότητα - Όλο το χρονικό

01:26 ώρα Μόσχας, ξημερώματα Σαββάτου, 26 Απριλίου 1986. Ήταν η στιγμή που ο χρόνος «πάγωσε». Το ίδιο και η ανθρωπότητα. Ένα σοκαριστικό ατύχημα στον Πυρηνικό Σταθμό Παραγωγής Ενέργειας του Τσερνόμπιλ (ο οποίος σήμερα βρίσκεται σε εδάφη της Ουκρανίας) μετά από μια δοκιμή ασφαλείας στον αντιδραστήρα Νο.4, είχε ως αποτέλεσμα να «σκορπιστεί» ο φόβος και ο θάνατος. Η δοκιμή, λόγω σχεδιαστικών αδυναμιών αλλά και ανθρώπινων λαθών, οδήγησε σε μια από τις πιο δραματικές πυρηνικές καταστροφές στην ιστορία της ανθρωπότητας. Κατέληξε σε ανεξέλεγκτη αύξηση της ισχύος και προκάλεσε δύο ισχυρές εκρήξεις.

Από την πρώτη έκρηξη καταστράφηκε το κτήριο του αντιδραστήρα κι έσπασαν πολλές σωληνώσεις από το κύκλωμα ψύξης, ενώ διέφυγε στην ατμόσφαιρα σημαντική ποσότητα ραδιενεργών υλικών. Υπέρθερμα κομμάτια γραφίτη εκτινάχτηκαν, ανάβοντας αρκετές φωτιές γύρω από το εργοστάσιο, καθώς και στην οροφή του κτηρίου ελέγχου. Δύο με τρία δευτερόλεπτα αργότερα ακολούθησε μία δεύτερη, ισχυρότερη έκρηξη. Το ατύχημα, που συνέβη τη στιγμή που στο εργοστάσιο βρίσκονταν περίπου 200 εργαζόμενοι, χαρακτηρίστηκε ως το μέγιστο προβλεπόμενο ατύχημα στη Διεθνή Κλίμακα Πυρηνικών Γεγονότων, ενώ οι επιπτώσεις του «σημάδεψαν» όχι μόνο την τότε Σοβιετική Ένωση, αλλά και ολόκληρο τον πλανήτη. Σήμερα, τέσσερις δεκαετίες μετά, το «καμπανάκι» της Greenpeace για τα ρωσικά αεροπορικά χτυπήματα που έχουν προκαλέσει σημαντικές ζημιές στο εξωτερικό περίβλημα του σταθμού, «ξυπνούν» τον εφιάλτη.

Το ατύχημα «σκόρπισε» ραδιενέργεια και θάνατο

Η διαρροή ραδιενέργειας οδήγησε στο θάνατο χιλιάδες ανθρώπους που είχαν εκτεθεί σε αυτήν. Οι ίδιοι οι εργαζόμενοι, έλαβαν μοιραίες δόσεις μέσα σε ελάχιστα λεπτά, αφού την ώρα της καταστροφής δεν είχαν διαπιστώσει τα πραγματικά επίπεδα της διαρροής. Επιτόπου έχασαν τη ζωή τους δύο εργάτες του σταθμού. Μέσα σε διάστημα λίγων μηνών, από τη ραδιενέργεια και τα εγκαύματα που προκλήθηκαν λόγω της θερμότητας, πέθαναν εκατοντάδες εργαζόμενοι και πυροσβέστες που έσπευσαν στον χώρο του ατυχήματος, για να κατασβέσουν τη φωτιά.

Η κοντινή πόλη Πρίπιατ, μετατράπηκε σε πόλη φάντασμα. Εκκενώθηκε το μεσημέρι της επόμενης ημέρας, ενώ συνολικά πάνω από 100.000 άνθρωποι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους. Η δραματική ανακοίνωση των αρχών, είναι χαρακτηριστική…

«Για την προσοχή των κατοίκων του Πρίπιατ! Το Δημοτικό Συμβούλιο σας ενημερώνει ότι λόγω του ατυχήματος στον Ηλεκτροπαραγωγικό Σταθμό του Τσερνόμπιλ στην πόλη Πρίπιατ οι συνθήκες ραδιενέργειας στην περιοχή επιδεινώνονται. Το Κομμουνιστικό Κόμμα, οι αξιωματούχοι του και οι ένοπλες δυνάμεις λαμβάνουν τα απαραίτητα μέτρα για να το αντιμετωπίσουν. Ωστόσο, με σκοπό να διατηρήσουμε τους ανθρώπους όσο το δυνατόν πιο ασφαλείς και υγιείς, με τα παιδιά να είναι πρώτη προτεραιότητα, πρέπει να απομακρύνουμε προσωρινά τους πολίτες στις πλησιέστερες πόλεις της περιοχής του Κιέβου. Για τους λόγους αυτούς, από τις 27 Απριλίου 1986, και στις 14:00 κάθε πολυκατοικία θα μπορεί να έχει στη διάθεσή της ένα λεωφορείο, υπό την επίβλεψη της αστυνομίας και των αρχών της πόλης.»

Όπως διαπιστώθηκε στη συνέχεια, ο χρόνος αντίδρασης δεν ήταν όσο άμεσος θα έπρεπε, ώστε να είναι και σωτήριος. Οι κάτοικοι της πόλης, τις πρώτες πρωινές ώρες μετά το ατύχημα, έκαναν τις δουλειές τους, αγνοώντας εντελώς αυτό που μόλις είχε συμβεί. Ωστόσο, μέσα σε λίγες ώρες από την έκρηξη, δεκάδες άνθρωποι αρρώστησαν. Αργότερα, ανέφεραν έντονους πονοκεφάλους, μαζί με ανεξέλεγκτες κρίσεις βήχα. Συνολικά, η υγεία εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων -κυρίως παιδιών- εξαιτίας της επιβάρυνσης του περιβάλλοντος, επηρεάστηκε. Οι ποσοστιαίες αυξήσεις των καρκίνων ήταν δραματικές. Άνω του 15% στους πληθυσμούς που εκτέθηκαν, με χιλιάδες θανάτους να συνδέονται με το δυστύχημα.

Τα μοιραία λάθη που οδήγησαν στον όλεθρο

Το 1992, επιχειρήθηκε μια επανεκτίμηση του ατυχήματος από τη Διεθνή Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας, για τους παράγοντες που μπορεί να το προκάλεσαν. Όπως διαπιστώθηκε, οι σχεδιαστικές ατέλειες του αντιδραστήρα που χρησιμοποιούσε το εργοστάσιο, ήταν η πηγή του κακού. Ωστόσο, μια σειρά μη προβλεπόμενων χειρισμών και λαθών, οδήγησε στον όλεθρο…

• Ο σχεδιασμός των αντιδραστήρων RBMK-1000 παρουσίαζε σημαντικές ελλείψεις και ελαττώματα, και δεν συμμορφωνόταν με τα αποδεκτά επίπεδα ασφαλείας για τους πυρηνικούς αντιδραστήρες.
• Κατά τη νυχτερινή βάρδια, υπεύθυνος για τον χειρισμό του αντιδραστήρα ήταν ένας νέος μηχανικός με τρίμηνη εμπειρία.
• Στην αίθουσα ελέγχου άρχισαν να ενεργοποιούνται σήματα κινδύνου, τα οποία αγνοήθηκαν κατά το πρώτο δεκάλεπτο (00:35 – 00:45).
• Πιο σημαντικό σφάλμα θεωρείται η χρήση γραφίτη στο άκρο των ράβδων ελέγχου. Με τον σχεδιασμό αυτό, όταν οι ράβδοι κατεβαίνουν από την ανώτατη δυνατή θέση, η ισχύς του αντιδραστήρα αυξάνει για μερικά δευτερόλεπτα. Οι χειριστές του αντιδραστήρα δεν ήταν ενήμεροι για αυτή τη συμπεριφορά.

Διεθνείς επιπτώσεις – Στο «μάτι του κυκλώνα» και η Ελλάδα

Οι επιπτώσεις, όπως ήταν αναμενόμενο, δεν περιορίστηκαν στο σημείο. Το ατύχημα, επηρέασε σημαντικά και την Ευρώπη, με τη Δυτική, Ανατολική και Βόρεια, να δέχονται το μεγαλύτερο ποσοστό ραδιενεργών ισοτόπων. Πρώην Γιουγκοσλαβία, Φινλανδία, Σουηδία, Γερμανία, Βουλγαρία, Νορβηγία, Ρουμανία, Αυστρία και Πολωνία, βρέθηκαν στο «μάτι του κυκλώνα», ενώ μέρος του ραδιενεργού νέφους από το Τσερνόμπιλ «κάλυψε» και τη χώρα μας. Βόρεια Ελλάδα και Θεσσαλία, δέχθηκαν το μεγαλύτερο πλήγμα, αρκεί να σκεφτεί κανείς πως στις δύο περιοχές για αρκετά χρόνια, ανιχνεύονταν ποσά ραδιενέργειας υψηλότερα του κανονικού.

Σοκαριστικότερα δε όλων, είναι τα ευρήματα έρευνας της Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρείας. Το 1986 έγιναν περίπου2.500 εκτρώσεις, από γονείς οι οποίοι φοβήθηκαν τις πιθανές επιπτώσεις της ραδιενέργειας στο έμβρυο.

Η ανησυχία όμως επιβάρυνε την καθημερινότητα όλων των Ελλήνων, ανεξαιρέτως, με την ασφάλεια των τροφίμων να βρίσκεται στο επίκεντρο. Αέρας, έδαφος, αγροτικά προϊόντα και καλλιέργειες, κρέας, γάλα, νερό. Ο συστηματικός έλεγχος για τη μόλυνση από ραδιενέργεια, ξεκίνησε επί Σοβιετικής Ένωσης και συνεχίστηκε και μετά την πτώση της. Για την ακρίβεια, συνεχίζεται μέχρι και σήμερα, ενώ τα αποτελέσματα τα συγκεντρώνει και τα δημοσιοποιεί η Διεθνής Επιτροπή Ατομικής Ενέργειας, ανά πέντε ή δέκα έτη.

Η Ζώνη Αποκλεισμού και το κέλυφος που σήμερα δέχεται τα χτυπήματα

Η Ζώνη Απομόνωσης του Πυρηνικού Σταθμού, ήταν μονόδρομος. Γνωστή κι ως ζώνη αποκλεισμού ή ζώνη των 30 Χιλιομέτρων, ιδρύθηκε από τις Σοβιετικές Ένοπλες Δυνάμεις αμέσως μετά την καταστροφή του 1986 και χωρίστηκε σε τέσσερις ομόκεντρες ζώνες ανάλογα με τον βαθμό επικινδυνότητας. Μάλιστα, κάθε οικιστική, πολιτική και επαγγελματική δραστηριότητα είναι απαγορευμένη και ποινικοποιημένη μέσα στην τέταρτη και πιο επικίνδυνη ζώνη.

Μάρτυρας της καταστροφής, η απώλεια κάθε ίχνους ζωής, εντός της. Πευκοδάση στην περιοχή «έσβησαν» από τον χάρτη, ενώ υπήρξαν αναφορές ακόμη και για μεταλλάξεις σε ζώα, με χαρακτηριστικότερη επιστημονική καταγραφή τον αλμπινισμό στα χελιδόνια. Η ίδια περιοχή, είναι επίσης γεμάτη με νεκροταφεία οχημάτων γεμάτα από μολυσμένα στρατιωτικά οχήματα και ελικόπτερα.

Σήμερα, η ζώνη αποκλεισμού, καλύπτει μια περιοχή περίπου 2.600 τ.χλμ. στην Ουκρανία, η οποία περιβάλλει τον πυρηνικό σταθμό του Τσερνόμπιλ, με τη ραδιενεργή μόλυνση να είναι υψηλότερη και τη δημόσια πρόσβαση, περιορισμένη.

Όσο για το ίδιο το εργοστάσιο, η «σαρκοφάγος» ήταν η πρώτη κατασκευή που δημιουργήθηκε αμέσως μετά το ατύχημα, το 1986. Πρόκειται για μια σχετικά πρόχειρη, τεράστια κατασκευή από σκυρόδεμα και μέταλλο που κάλυψε τον κατεστραμμένο αντιδραστήρα, με στόχο να περιορίσει τη διαρροή ραδιενέργειας. Ωστόσο, στις 10 Ιουλίου 2019, παραδόθηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση επίσημα η νέα ασφαλής σαρκοφάγος, η οποία καλύπτει τον τέταρτο πυρηνικό αντιδραστήρα του Πυρηνικού Σταθμού. Ένα ατσάλινο «κέλυφος» , γνωστό διεθνώς ως New Safe Confinement. Μια σύγχρονη, πολύ πιο ανθεκτική κατασκευή που τοποθετήθηκε το 2016 πάνω από τη σαρκοφάγο, χωρίς να την αντικαθιστά, αλλά με σκοπό να δημιουργήσει ένα δεύτερο πιο ασφαλές επίπεδο προστασίας.

Ανθεκτική όμως, υπό κανονικές συνθήκες. Γιατί στην εμπόλεμη Ουκρανία, όπως τονίζει και η Greenpeace, μια ανεξέλεγκτη κατάρρευση της σαρκοφάγου του αντιδραστήρα, θα μπορούσε να αυξήσει τον κίνδυνο ραδιενεργών απελευθερώσεων στο περιβάλλον.