Άγιος Βασίλης VS Santa Claus: Οι μεγάλες διαφορές στην Ορθόδοξη και Δυτική χριστιανική παράδοση

«Santa Claus is coming to town». Πόσες φορές δεν έχεις σιγοτραγουδήσει αυτούς τους στίχους κατά τη διάρκεια της χριστουγεννιάτικης περιόδου. Αλλά ξέρεις ποιος είναι ο Άγιος Βασίλης και ποιες είναι οι βασικές πολιτιστικές διαφορές που εντοπίζονται για το πρόσωπό του στον κόσμο;

Πρόκειται για μια από τις πιο αγαπητές φιγούρες των Χριστουγέννων που έχει εξελιχθεί σε ένα παγκόσμιο σύμβολο της χαράς, της προσφοράς και της ελπίδας.

Τα παιδιά τον λατρεύουν διότι είναι συνυφασμένος με τα δώρα που τους «φέρνει» από τη Λαπωνία, όπου θεωρείται ότι ζει. Ένας γλυκύτατος ηλικιωμένος άνθρωπος, εύσωμος με κατακόκκινη στολή, μακριά πλούσια λευκή γενιάδα και ροδοκόκκινα μάγουλα. Τον συνοδεύουν πάντα οι αγαπημένοι τάρανδοι που σέρνουν το έλκηθρό του ενώ για βοηθούς έχει μικρά ξωτικά που είναι επιφορτισμένα να φτιάχνουν τα δώρα που θα μοιράσει μέσα σε ένα βράδυ σε όλο τον κόσμο.

Αν και η μορφή του είναι κοινή σε πολλές χώρες, η κατανόηση και η παρουσία του διαφέρει σημαντικά μεταξύ των Ορθοδόξων και των Δυτικών χριστιανών.

Ποιος ήταν ο Άγιος Βασίλης;

Ο Μέγας Βασίλειος (Καισάρεια Καππαδοκίας 330μ.Χ. – Καισάρεια Καππαδοκίας 1 Ιανουαρίου 379 μ.Χ), γνωστός και ως Άγιος Βασίλειος, ήταν Καππαδόκης επίσκοπος και Εκκλησιαστικός Πατέρας.

Λόγω της δράσης και της προσφοράς του, αποφάσισε να ιδρύσει μια πόλη-πρότυπο την οποία ονόμασε «Βασιλειάδα». Εκεί περιέθαλπε τους φτωχούς, τους ασθενείς και τους αδύναμους. Αυτή η ανιδιοτελής φροντίδα για τον συνάνθρωπο αποτέλεσε τον πυρήνα της φιλανθρωπίας που συνδέεται με την εικόνα του.

Πώς τον παρουσιάζει η Ορθόδοξη παράδοση

Στην Ορθόδοξη Χριστιανική παράδοση, ο Μέγας Βασίλειος τιμάται ιδιαίτερα την 1η Ιανουαρίου. Η φιγούρα του είναι λιγότερο εντυπωσιακή από την δυτική μορφή που του έχει αποδοθεί.

Στις Βυζαντινές εικόνες, εμφανίζεται αδύνατος, ασκητικός και δείχνει περισσότερο ως άνθρωπος που ενσαρκώνει την πνευματική και κοινωνική προσφορά.

Τα δώρα στην Ελλάδα

Στην Ελλάδα, ανήμερα της γιορτής του φέρνει τα δώρα στα παιδιά τα οποία έχουν αναγγείλει την άφιξή του την παραμονή τραγουδώντας τα κάλαντα από σπίτι σε σπίτι.

Άγιος Βασίλης έρχεται, κι’ολους μας καταδέχεται,
από, από την Καισαρεία, ζησ' αρχό, ζήσ' αρχόντισσα κυρία.

Βαστάει εικόνα και χαρτί, ζαχαροκάντιο ζυμωτή,
χαρτί, χαρτί και καλαμάρι, δες κι εμέ, δες κι εμέ το παλικάρι.

Το καλαμάρι έγραφε,
την μοίρα του την έλεγε
και το, και το χαρτί ομίλει,
άγιε μου, άγιε μου Άγιε Βασίλη.

Έτσι, παραδοσιακά, η ανταλλαγή των δώρων στα ελληνικά νοικοκυριά γίνεται λίγο μετά την έλευση του νέου έτους.

Για να τιμηθεί μάλιστα η προσφορά του, με την αλλαγή του έτους κόβεται η βασιλόπιτα που έχει πάρει το όνομά του με αφορμή τις αγαθοεργίες που έκανε όταν ήταν επίσκοπος. Όποιος κερδίσει το φλουρί που βρίσκεται κρυμμένο θα έχει τύχη και την ευλογία του κατά τη διάρκεια της χρονιάς.

Η πολύπλοκη πλευρά της Δύσης

Στη Δύση, το όνομά του «Santa Claus» είναι παραφθορά από το Saint Nicholas (Άγιος Νικόλαος). Συγκεκριμένα, Ολλανδοί άποικοι έφεραν τον θρύλο του Sinterklaas (η ολλανδική ονομασία του Αγίου Νικολάου) στο Νέο Άμστερνταμ (η σημερινή Νέα Υόρκη). Όπως και σε άλλες χώρες της Δυτικής Ευρώπης (πχ: Γερμανία), τα δώρα ανταλλάσσονταν την 6η Δεκεμβρίου, ημέρα της εορτής του.

Στην λαϊκή παράδοση, μία από τις πιο γνωστές ιστορίες αναφέρει πως ένα βράδυ, ο Άγιος Νικόλαος επισκέφθηκε το σπίτι τριών ορφανών, φτωχών και ανύπαντρων αδελφών. Ανέβηκε στην καμινάδα και έριξε κρυφά τρία χρυσά νομίσματα που κατέληξαν στις κάλτσες οι οποίες κρέμονταν στο τζάκι για να στεγνώσουν.

Πράσινη ή κόκκινη στολή;

Η οπτικοποιημένη εκδοχή του πρωτοεμφανίστηκε στο περιοδικό «Harper’s Weekly» το 1863 αλλά η δημοφιλία του απογειώθηκε με το παιδικό βιβλίο «The Life and Adventures of Santa Claus» το 1902.

Η πρώτη φορά που τον είδαμε σε διαφήμιση ήταν το 1915 χάρη στην καμπάνια της εταιρείας αναψυκτικών «White Rock Beverages». Τότε πούλησε μεταλλικό νερό ενώ το 1923 τζίντζερ-έιλ. Το βασικό χρώμα της στολής που φορούσε ήταν το πράσινo.

Το χρώμα ήταν επιρροή από τη βρετανική φιγούρα Father Christmas, η προσωποποίηση της εορταστικής αφθονίας. Φορώντας πράσινο μανδύα και στεφάνι από κισσό, συμβόλιζε το πνεύμα του κεφιού και της φιλοξενίας.

Ωστόσο... Το 1931, η εταιρεία αναψυκτικών Coca-Cola παρουσίασε τη δική της εκδοχή η οποία παγιώθηκε.

Ο Άγιος Βασίλης φόρεσε τα χρώματα της εταιρείας και έκτοτε η κόκκινη στολή καθιερώθηκε στην ποπ κουλτούρα. Εμπνευστής του ήταν ο σχεδιαστής Haddon Sundblom.

Από τη στιγμή που ο «Santa Claus» έγινε δημοφιλής, τα δώρα τα έφερνε πια τα ξημερώματα της 25ης Δεκεμβρίου (ημέρας γέννησης του Θείου Βρέφους όπως καθιερώθηκε από την εκκλησία το 336 μ.Χ.).

Η εικόνα του απέκτησε έναν χαρακτήρα συνδεδεμένο με τη διασκέδαση και την ευχαρίστηση των παιδιών, παρά με την αυστηρά θρησκευτική και πνευματική του διάσταση.

Ο Άγιος Βασίλης, με την κόκκινη στολή του, έχει την εικόνα ενός γλυκού, θετικού και φιλικού χαρακτήρα, που δεν περιορίζεται μόνο στη θρησκευτική γιορτή αλλά συνδυάζεται με τη χαρά και την ανταλλαγή δώρων.

Ωστόσο πρέπει να ξεκαθαριστεί ότι στην Ορθόδοξη παράδοση, ο Άγιος Βασίλης δεν ταυτίζεται ιστορικά με τον Santa Claus της Δύσης.