Βαν Γκογκ: Η περιπετειώδης ιστορία του σπάνιου έργου που απέκτησε ο Σταύρος Νιάρχος

Κάνε κλικ και δες περισσότερο
Flash.gr στην αναζήτηση της Google

Ένα σπάνιο αυτοπορτρέτο του Βίνσεντ βαν Γκογκ, ζωγραφισμένο λίγο μετά τον τραυματισμό στο αυτί του, έχει πίσω του μια ιστορία γεμάτη ανατροπές, από τη ναζιστική αρπαγή έως τη συλλογή του Σταύρου Νιάρχου.

Δύο αυτοπορτρέτα μετά τον τραυματισμό

Στα μέσα Ιανουαρίου του 1889, περίπου τρεις εβδομάδες μετά το περιστατικό κατά το οποίο ο Βίνσεντ βαν Γκογκ ακρωτηρίασε μεγάλο μέρος του αυτιού του, ο ζωγράφος επέστρεψε στη δουλειά του.

Μέσα σε μόλις μία ή δύο ημέρες δημιούργησε δύο αυτοπορτρέτα, στα οποία εμφανίζεται με έναν μεγάλο επίδεσμο να καλύπτει το τραυματισμένο αυτί. Το ένα βρίσκεται σήμερα στην Courtauld Gallery του Λονδίνου. Το δεύτερο, γνωστό ως «Self-portrait with bandaged Ear and Pipe», βρίσκεται σε ιδιωτική συλλογή και έχει εκτεθεί ελάχιστες φορές.

Η τελευταία φορά που δανείστηκε για έκθεση εκτός Ελβετίας ήταν το 1990.

Η αγορά από τον Σταύρο Νιάρχο

Το 1949 το αυτοπορτρέτο αγοράστηκε από τον Αμερικανό βιομήχανο και συλλέκτη Λι Μπλοκ και τη σύζυγό του Μαίρη, οι οποίοι το τοποθέτησαν πάνω από το τζάκι του διαμερίσματός τους στο Σικάγο.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1970, ο πίνακας πέρασε στον Σταύρο Νιάρχο.

Ο Έλληνας εφοπλιστής, που περνούσε μέρος του χρόνου του στην Ελβετία, απέκτησε το έργο έναντι ενός ποσού που, σύμφωνα με τον έμπορο τέχνης Μάρτιν Σάμερς, κυμαινόταν μεταξύ 2 και 3 εκατομμυρίων δολαρίων.

Η αγορά έχει μείνει στην ιστορία και για τον τρόπο με τον οποίο φέρεται να έγινε. Ο Σάμερς είχε αναφέρει ότι, κατά τη διάρκεια ενός γεύματος με τον Νιάρχο, ο τελευταίος δεν συζήτησε ιδιαίτερα για τον πίνακα. Φεύγοντας, όμως, φέρεται να είπε απλά: «Θα τον πάρω».

Το ελικόπτερο για το Σεν Μόριτζ

Ο πίνακας συνδέθηκε στη συνέχεια με τη ζωή του Νιάρχου στην Ελβετία.

Σύμφωνα με την αφήγηση που έχει καταγραφεί, το αυτοπορτρέτο μεταφερόταν ακόμη και με ελικόπτερο στο σαλέ του στο Σεν Μόριτζ, όπου ο Νιάρχος περνούσε τους χειμώνες του.

Ο Σταύρος Νιάρχος πέθανε το 1996. Σήμερα το έργο αναφέρεται ως αντικείμενο ανώνυμης ιδιωτικής συλλογής, με την εκτίμηση ότι πιθανότατα παραμένει στην κατοχή των κληρονόμων του.

Η πίπα και τα έντονα χρώματα

Στο σπάνιο αυτοπορτρέτο, ο Βαν Γκογκ εμφανίζεται να καπνίζει την αγαπημένη του πίπα. Στο φόντο κυριαρχούν το πορτοκαλί και το κόκκινο, ενώ το πράσινο παλτό δημιουργεί έντονη αντίθεση.

Η σύνθεση χαρακτηρίζεται από το άμεσο βλέμμα του ζωγράφου προς τον θεατή και από τον καπνό της πίπας, που προσθέτει κίνηση στην εικόνα.

Ο Βαν Γκογκ θεωρούσε την πίπα έναν τρόπο χαλάρωσης. Λίγους μήνες αργότερα, σε επιστολή προς την αδελφή του Βίλ, έκανε μάλιστα μια χιουμοριστική αναφορά στον Τσαρλς Ντίκενς και στη «θεραπεία» που αποδιδόταν στον Βρετανό συγγραφέα: κρασί, ψωμί με τυρί και μια πίπα καπνού.

Ένα ακόμη ιδιαίτερο στοιχείο είναι ότι ο ζωγράφος εμφανίζεται σχεδόν ξυρισμένος. Στα περισσότερα από τα υπόλοιπα αυτοπορτρέτα του έχει μούσι και μουστάκι. Η πιθανότερη εξήγηση είναι ότι είχε ξυριστεί κατά τη νοσηλεία του και δεν είχε προλάβει να ξαναβγάλει τρίχες στο πρόσωπό του.

Γιατί θέλησε να δείξει τον επίδεσμο

Η επιλογή του Βαν Γκογκ να παρουσιάσει τον τραυματισμό του τόσο εμφανώς θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική.

Θα μπορούσε να είχε στραφεί προς την άλλη πλευρά ή να είχε επιλέξει ένα διαφορετικό θέμα. Αντίθετα, επέλεξε να δείξει τον επίδεσμο και να κοιτάξει τον θεατή κατάματα.

Μέσα από το έργο ίσως προσπαθούσε να διαχειριστεί όσα είχαν συμβεί. Ο ίδιος δυσκολευόταν να αναφερθεί στον αυτοτραυματισμό του στις επιστολές του, όμως η ζωγραφική πιθανότατα του έδινε έναν διαφορετικό τρόπο έκφρασης.

Τα δύο έργα αποτελούσαν παράλληλα απόδειξη ότι, παρά τη σοβαρή περιπέτεια που είχε περάσει, ο Βαν Γκογκ δεν είχε χάσει την καλλιτεχνική του δύναμη.

Από την Αρλ στον αδελφό του Τεό

Ένα από τα δύο αυτοπορτρέτα, πιθανότατα εκείνο που βρίσκεται σήμερα στην Courtauld Gallery, στάλθηκε στον αδελφό του Τεό μαζί με άλλα έργα τον Μάιο του 1889.

Η εικόνα του αδελφού του με τον επίδεσμο θα πρέπει να ήταν ιδιαίτερα φορτισμένη για τον Τεό. Η αποστολή του πίνακα στο Παρίσι ενδέχεται να είχε και έναν συμβολικό χαρακτήρα, ακόμη και ως έμμεση έκκληση για βοήθεια.

Η ψυχική κατάσταση του Βαν Γκογκ επιδεινώθηκε τους επόμενους μήνες. Μετά από νέες νοσηλείες, τον Μάιο του 1889 εισήχθη στο άσυλο του Σεν-Ρεμί-ντε-Προβάνς, όπου παρέμεινε περίπου έναν χρόνο.

Αργότερα μετακόμισε στο Οβέρ-σιρ-Ουάζ, όπου πέθανε στις 29 Ιουλίου 1890.

Η πρώτη φωτογραφία στον Τύπο

Τρία χρόνια μετά τον θάνατό του, το αυτοπορτρέτο με την πίπα παρουσιάστηκε σε έκθεση στο Παρίσι με τίτλο «Les Portraits du Prochain siècle», δηλαδή «Τα πορτρέτα του επόμενου αιώνα».

Η έκθεση πραγματοποιήθηκε τον Ιούλιο του 1893 στη γκαλερί Le Barc de Boutteville και περιλάμβανε έργα πρωτοποριακών καλλιτεχνών και συγγραφέων.

Ο Βαν Γκογκ δεν ήταν ακόμη ιδιαίτερα γνωστός στο ευρύ κοινό. Ωστόσο, το συγκεκριμένο έργο τράβηξε την προσοχή του ποιητή Πολ-Ναπολεόν Ρουινάρ, ο οποίος επαίνεσε την έντονη χρωματική του σύνθεση.

Η σημαντικότερη λεπτομέρεια, όμως, ήταν αλλού: η Revue Encyclopédique δημοσίευσε φωτογραφία του έργου. Ήταν η πρώτη γνωστή αναπαραγωγή εικόνας πίνακα του Βαν Γκογκ στον Τύπο και ένα πρώιμο σημάδι της φήμης που θα αποκτούσε αργότερα.

Η σκοτεινή περιπέτεια στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο

Μέχρι τη δεκαετία του 1930, το έργο είχε περάσει στον σημαντικό Παριζιάνο έμπορο έργων τέχνης Πολ Ρόζενμπεργκ, ο οποίος ήταν εβραϊκής καταγωγής.

Μετά τη γερμανική κατοχή της Γαλλίας το 1940, το αυτοπορτρέτο κρύφτηκε σε τραπεζικό θησαυροφυλάκιο στο Λιμπουρνέ, κοντά στο Μπορντό.

Το 1941, όμως, κατασχέθηκε από ναζιστική ειδική μονάδα και μεταφέρθηκε στο Παρίσι. Εκεί κατέληξε στην κατοχή του Χέρμαν Γκέρινγκ, ενός από τους ισχυρότερους άνδρες του ναζιστικού καθεστώτος.

Το 1942 μεταφέρθηκε στην Ελβετία μέσω δικηγόρου που ενεργούσε για τα συμφέροντα του Γκέρινγκ. Βρετανικά κυβερνητικά έγγραφα αναφέρουν ότι αργότερα πέρασε λαθραία στην Ελβετία μέσα σε διπλωματικό σάκο.

Το έργο εντοπίστηκε στη Ζυρίχη το 1945 και το 1948 επιστράφηκε στον Ρόζενμπεργκ.

Ένα πιθανό έργο-ρεκόρ

Μόλις τέσσερα αυτοπορτρέτα του Βαν Γκογκ βρίσκονται σήμερα σε ιδιωτικά χέρια. Το συγκεκριμένο θεωρείται το σημαντικότερο από αυτά.

Εάν κάποια στιγμή εμφανιστεί στην αγορά, εκτιμάται ότι θα μπορούσε να διεκδικήσει νέο ρεκόρ για έργο του Ολλανδού ζωγράφου.

Το σημερινό ρεκόρ ανήκει στο «Orchard with Cypresses», το οποίο πουλήθηκε το 2022 έναντι 117 εκατομμυρίων δολαρίων.

Έτσι, ο πίνακας που ο Σταύρος Νιάρχος απέκτησε πριν από περίπου μισό αιώνα έναντι 2-3 εκατ. δολαρίων αποτελεί σήμερα ένα από τα πιο πολύτιμα και ιστορικά έργα του Βαν Γκογκ που παραμένουν σε ιδιωτικά χέρια.

Κάνε κλικ και δες περισσότερο
Flash.gr στην αναζήτηση της Google