Ποιοι και πόσοι ήταν τελικά οι Τρεις Μάγοι, ένα από τα μεγαλύτερα βιβλικά μυστήρια

Λίγες σκηνές στη χριστιανική φαντασία είναι τόσο εμβληματικές όσο οι τρεις ταξιδιώτες που γονατίζουν μπροστά στο Θείο Βρέφος το οποίο βρίσκεται στη φάτνη, καθώς Του προσφέρουν τα δώρα τους. Συνήθως, σημειολογικά, η άφιξή τους εορτάζεται ανήμερα των Θεοφανίων δεδομένου ότι παραμένει απροσδιόριστο το χρονικό διάστημα της άφιξής τους στη Βηθλεέμ.

Ωστόσο, αυτοί οι επισκέπτες, που εκτός από Μάγοι χαρακτηρίζονται συχνά ως σοφοί, αστρολόγοι ή ακόμη και βασιλιάδες, παραμένουν από τις πιο μυστηριώδεις μορφές στον βιβλικό κόσμο.

Το Ευαγγέλιο του Ματθαίου, η μοναδική πηγή που τους αναφέρει, παρέχει ελάχιστες λεπτομέρειες για το ποιοι ήταν ή τι τους ώθησε να κάνουν ένα μακρύ ταξίδι προς τα δυτικά. Στο πέρασμα των αιώνων, αφηγητές, θεολόγοι και καλλιτέχνες έχουν προσπαθήσει να συμπληρώσουν τα κενά.

Τι λένε οι γραφές για τις μυστηριώδεις φιγούρες;

Ο Ευαγγελιστής Ματθαίος αναφέρεται στους τρεις άνδρες που επισκέπτονται τον Ιησού λίγες ημέρες μετά τη γέννησή του. Τους αποκαλεί «Μάγους».

Κάποιους αιώνες νωρίτερα, ο Έλληνας ιστορικός Ηρόδοτος χρησιμοποιούσε τον όρο «μάγος» για να αναφερθεί σε μια ιερατική κάστα από την Περσία που ερμήνευε όνειρα. Κλασικοί συγγραφείς όπως ο Ξενοφών και ο Στράβων τον χρησιμοποιούσαν για να περιγράψουν θρησκευτικούς ειδικούς.

Ο όρος συνδεόταν τακτικά με τον Ζωροαστρισμό και, μέχρι τον πρώτο αιώνα μ.Χ., ο ελληνόφωνος μεσογειακός κόσμος χρησιμοποιούσε επίσης τη λέξη για να αναφερθεί ευρύτερα σε αστρολόγους ή σε επαγγελματίες εσωτερικής γνώσης.

Κατά τον Ματθαίο λοιπόν, μάγοι «από την Ανατολή» φτάνουν στην Ιερουσαλήμ αφού παρατήρησαν ένα ανατέλλον αστέρι που σηματοδοτεί τη γέννηση του «νέου βασιλιά». Η αναφορά στο αστέρι υποδηλώνει έντονα ότι ο Ματθαίος τους θεωρούσε αστρολόγους. Οι μάγοι συμβουλεύονται τον βασιλιά Ηρώδη, ο οποίος θορυβείται από τα νέα, και στη συνέχεια ακολουθούν το αστέρι που τους οδηγεί τελικά στη Βηθλεέμ.

Εκεί βρίσκουν τον νεογέννητο Ιησού και Του προσφέρουν δώρα: χρυσό, λιβάνι και σμύρνα. Ωστόσο αναχωρούν «από άλλο δρόμο» αφού έλαβαν μια προειδοποίηση σε ένα όνειρο ότι κάτι κακό θα συμβεί.

Σύμφωνα με τον Raymond Brown, συγγραφέα του βιβλίου «Η Γέννηση του Μεσσία» η ιδέα ότι οι Μάγοι ήταν βασιλιάδες πιθανότατα προέρχεται από τις πρώτες χριστιανικές αναγνώσεις του Ησαΐα.

Αναφέροντας επιπλέον εδάφια από την Εβραϊκή Βίβλο, ο Βορειοαφρικανός Χριστιανός συγγραφέας Τερτυλλιανός έγραψε ότι «η Ανατολή γενικά θεωρούσε τους Μάγους βασιλιάδες» και μετέτρεψε τους αστρολόγους σε μονάρχες. Μέχρι τον έκτο αιώνα, σε όλο τον χριστιανικό κόσμο θεωρούνταν δεδομένο ότι οι Μάγοι ήταν βασιλιάδες. Εξού και στη Γαλλία αναφέρονται ως Rois Mages, στην Αγγλία ως Βιβλικοί Μάγοι ή Wise Men, στην Ισπανία Reyes Magos.

Από πού κατάγονται οι Μάγοι;

Επειδή η βιβλική αφήγηση είναι τόσο λιτή, οι πρώτοι Χριστιανοί προσπάθησαν να επεκταθούν στο ποιοι ήταν αυτοί οι μυστηριώδεις επισκέπτες. Μία από τις πλουσιότερες πηγές ήταν η «Αποκάλυψη των Μάγων» ένα απόκρυφο κείμενο που διατηρήθηκε σε ένα συριακό χειρόγραφο του 8ου αιώνα που μεταφράστηκε το 2010.

Σε αυτήν την εκδοχή, οι Μάγοι κατάγονται από μια μακρινή γη που ονομάζεται «Σιρ», μια τοποθεσία που ορισμένοι ερευνητές συνδέουν με περιοχές ανατολικά της Περσίας, ακόμη και μέχρι την Κίνα. Είναι απόγονοι του βιβλικού πατριάρχη Σηθ, του τρίτου και λιγότερο διάσημου από τα παιδιά του Αδάμ και της Εύας, ο οποίος είχε εμπιστευτεί στους απογόνους του μια μυστική προφητεία ότι ένα αστέρι θεϊκού φωτός θα εμφανιζόταν μια μέρα και θα αποκάλυπτε τον Σωτήρα του κόσμου.

Στην ιστορία, η οποία αφηγείται από την οπτική γωνία των Μάγων, το αστέρι τους μιλάει και τους καθοδηγεί, μετατρέποντας την πορεία τους σε ένα προσκύνημα και όχι σε ένα καθαρά φυσικό ταξίδι. Οι Μάγοι τελικά επιστρέφουν στις πατρίδες τους, όπου ανακοινώνουν τη γέννηση του Ιησού και ξεκινούν να ευαγγελίζουν την έλευσή Του.

Εν τω μεταξύ, ο θρύλος του Αφροδιτιανού του 3ου αιώνα περιγράφει τους Μάγους ως πρέσβεις  που όχι μόνο επισκέφτηκαν το Θείο Βρέφος, αλλά μετέφεραν και ένα πορτρέτο του σε έναν ναό της Ήρας στην Περσία.

Δυο, τρεις... ή δώδεκα;

Οι περισσότερες από τις λεπτομέρειες που συνδέονται τώρα με τους Μάγους εξελίχθηκαν σταδιακά κατά τη διάρκεια των αιώνων.

Ο αριθμός τους διέφερε ανά περιοχή. Μόνο δύο Μάγοι εμφανίζονται στην παλαιότερη απεικόνιση τους στις κατακόμβες των Αγίων Πέτρου και Μαρκελλίνου, ενώ τέσσερις απεικονίζονται σε μια τοιχογραφία του 3ου αιώνα στην Αγία Δομιτίλλα, και ένας στα συριακά κείμενα του 13ου αιώνα, το Βιβλίο της Μέλισσας και την Αποκάλυψη των Μάγων.

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Ματθαίος δεν αναφέρει ούτε από πού κατάγονταν ούτε πώς ταξίδεψαν και φυσικά δεν προσδιορίζει τον αριθμό τους.

Ο αριθμός τρία ορίστηκε τελικά από τη Δυτική Εκκλησία τον έκτο αιώνα, επειδή αφενός κατά τις γραφές προσφέρθηκαν τρία δώρα και αφετέρου επειδή το τριαδικό μοτίβο ταίριαζε καλά με την αναπτυσσόμενη χριστιανική έμφαση στην Τριάδα και τους συμβολικούς αριθμούς.

Αλλά στις πρώτες σωζόμενες χριστιανικές ερμηνείες, οι Μάγοι θα μπορούσαν να είναι από δύο έως και δώδεκα.

Ποια είναι τελικά τα ονόματά τους;

Όλοι γνωρίζουμε τους: Μελχιόρ, Γάσπαρ και Βαλτάσαρ ονόματα που εμφανίζονται σε λατινικά κείμενα από τη χριστιανική Δύση, με την πρώτη αναφορά να βρίσκεται στο πρώιμο μεσαιωνικό Excerpta Latina Barbari.

Πριν από αυτό, οι πρώτες χριστιανικές πηγές, γράφει ο Brown, τους ονομάζουν Ορμιζδά, βασιλιάς της Περσίας, Γιαζδεγέρδ, βασιλιάς της Σάβα και Περοζάδ, βασιλιάς της Σαβά.

Ένα αιθιοπικό χριστιανικό κείμενο, γνωστό ως το Βιβλίο του Αδάμ και της Εύας, τους αποκαλεί Ωρ, βασιλιάς των Περσών, Βασσανάτερ, βασιλιάς της Σάβα και Καρουσουντάν, βασιλιάς της Ανατολής.

Τα ζώα που τους μετέφεραν, συνήθως καμήλες, εντάχθηκαν στην ιστορία μέσω των καλλιτεχνικών συμβάσεων και της πραγματολογίας του αρχαίου εμπορίου. Οι ρωμαϊκές απεικονίσεις των ανατολικών πρεσβειών συχνά απεικόνιζαν καμήλες επειδή χρησιμοποιούνταν τακτικά για μεταφορές, ακόμη και για στρατιωτική θητεία (Οστεοαρχαιολογικά λείψανα καμήλων έχουν βρεθεί μέχρι και στη ρωμαϊκή Βρετανία).

Συλλογικά, αυτές οι μυθικές επεξεργασίες δείχνουν πώς οι χριστιανικές κοινότητες δημιούργησαν μια ιστορία που μιλούσε για τις δικές τους ελπίδες και ανησυχίες. Μέχρι σήμερα, παραμένουν συναρπαστικοί επειδή είναι αναζητητές. Στην αραιή αφήγηση του Ματθαίου, παρατηρούν ένα σημάδι στον ουρανό, το ερμηνεύουν και ξεκινούν προς μια μακρινή χώρα αναζητώντας το νόημα.