O FLASH στα προσφυγικά της Αλεξάνδρας: Mνήμη, εγκατάλειψη και το στοίχημα της αποκατάστασης

Για σχεδόν έναν αιώνα στέκουν εκεί. Μπροστά στη λεωφόρο Αλεξάνδρας, απέναντι από το γήπεδο του Παναθηναϊκού, με τα σημάδια του χρόνου χαραγμένα στους τοίχους τους. Τα Προσφυγικά δεν είναι απλώς πολυκατοικίες. Είναι μνήμη, ιστορία, πολιτική, κοινωνία. Και τώρα, για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες στασιμότητας, μπαίνουν ξανά σε τροχιά ουσιαστικής αξιοποίησης.

Η Περιφέρεια Αττικής  ετοιμάζεται να ανοίξει το α’ τρίμηνο του 2026 τη διαγωνιστική διαδικασία για την αποκατάσταση τεσσάρων από τις οκτώ ιστορικές προσφυγικές πολυκατοικίες, σε ένα έργο ύψους περίπου 15 εκατ. ευρώ, με χρηματοδότηση από το Περιφερειακό ΕΣΠΑ 2021-2027. Ο χρονικός ορίζοντας ολοκλήρωσης τοποθετείται στο 2028.

Από τα σχέδια κατεδάφισης στη διάσωση

Για δεκαετίες τα Προσφυγικά αντιμετωπίστηκαν ως «βάρος». Σχέδια κατεδάφισης, πάρκα, δικαστικά μέγαρα, υπόγεια γκαράζ. Τη δεκαετία του ’90 το Δημόσιο αγοράζει 177 διαμερίσματα με στόχο το γκρέμισμα. Οι αντιδράσεις όμως φέρνουν την ανατροπή.  Το 2008 οι πολυκατοικίες κηρύσσονται διατηρητέες και το 2009 χαρακτηρίζονται μνημείο ιστορικής, κοινωνικής και αρχιτεκτονικής σημασίας. Δεν μπορούν πια να κατεδαφιστούν.

Η σημερινή εικόνα και το σχέδιο αποκατάστασης 

Σήμερα, η εικόνα είναι σκληρή. Εγκατάλειψη, καταλήψεις, μόλις 53 κατοικούμενα διαμερίσματα. Η α’ φάση του σχεδίου της Περιφέρειας αφορά τέσσερις πολυκατοικίες στην πρόσοψη της λεωφόρου, με 108 διαμερίσματα πλήρους κυριότητας της Περιφέρειας. Οι υπόλοιπες τέσσερις, λόγω μεικτού ιδιοκτησιακού καθεστώτος, μένουν εκτός.

Τα ανακαινισμένα διαμερίσματα θα διατεθούν ως κοινωνικές κατοικίες για ευάλωτες ομάδες – χαμηλόμισθους, νέους, ανέργους – αλλά και ως ξενώνες φιλοξενίας συνοδών ασθενών του νοσοκομείου «Άγιος Σάββας». Τη διαχείριση θα αναλάβει η Περιφέρεια σε συνεργασία με τη Νέα Μητροπολιτική Αττική Α.Ε.  Το ζήτημα των καταλήψεων, όπως επισημαίνουν αρμόδιες πηγές, αποτελεί θέμα των αρμόδιων αρχών.

«Αγωνία για την επόμενη μέρα μέσα στα Προσφυγικά»

Ο φόβος για την επόμενη μέρα είναι διάχυτος μέσα στο συγκρότημα. Περίπου 400 άνθρωποι κατοικούν σήμερα στα Προσφυγικά της λεωφόρου Αλεξάνδρας, έχοντας συγκροτήσει τα τελευταία χρόνια μια αυτοοργανωμένη κοινότητα με συλλογική λειτουργία, σε μια προσπάθεια –όπως λένε– να κρατήσουν τα κτήρια ζωντανά. «Ήρθαμε εδώ για να γλιτώσουμε τα Προσφυγικά από την εγκατάλειψη», δηλώνει στην κάμερα του FLASH ο Αριστοτέλης Χατζής, περιγράφοντας μια καθημερινότητα που ισορροπεί ανάμεσα στην επιβίωση, τη συλλογικότητα και την αβεβαιότητα. Με το σχέδιο αποκατάστασης να μπαίνει πλέον στην τελική ευθεία, κανείς μέσα στο οικοδόμημα δεν γνωρίζει τι θα φέρει η επόμενη μέρα , αν θα υπάρξει μέριμνα, διάλογος ή απλώς μια ακόμη βίαιη τομή σε έναν χώρο που εδώ και δεκαετίες κουβαλά ανθρώπινες ζωές, όχι μόνο τοίχους.

«Τα κτίρια αυτά είναι ήδη κοινωνικές κατοικίες. Μια ολόκληρη κοινότητα ευάλωτων συμπολιτών μας ζει εδώ», σημειώνει η Βάσω Γρούμπα, περιγράφοντας μια πραγματικότητα που συχνά μένει εκτός δημόσιας συζήτησης.

Όπως εξηγεί, η συλλογικότητα που δρα στην περιοχή, σε συνεργασία με τη διοίκηση του νοσοκομείου «Αγ. Σάββας», φιλοξενεί ήδη οικογένειες ασθενών που δεν έχουν άλλη στέγη κατά τη διάρκεια της νοσηλείας των δικών τους ανθρώπων. Παράλληλα, στο ίδιο οικοδομικό τετράγωνο λειτουργεί αυτοδιαχειριζόμενος παιδικός σταθμός για τα παιδιά εργαζόμενων οικογενειών, καλύπτοντας ένα κρίσιμο κοινωνικό κενό.

Η ίδια η κ. Γρούμπα προσφέρει αφιλοκερδώς εκπαιδευτική στήριξη σε παιδιά του δημοτικού που τη χρειάζονται, ενώ στον χώρο λειτουργεί και φούρνος, εξυπηρετώντας καθημερινές ανάγκες των κατοίκων. Πρόκειται, όπως τονίζει, για μια ζωντανή κοινωνική υποδομή και όχι για «άδεια κτίρια», με δεσμούς αλληλεγγύης που έχουν χτιστεί εδώ και χρόνια.

Από τη Μικρασιατική Καταστροφή στους προσφυγικούς συνοικισμούς

Η ιστορία των Προσφυγικών ξεκινά μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922, όταν η Ελλάδα, ένα φτωχό και αποδεκατισμένο κράτος, κλήθηκε να απορροφήσει εκατοντάδες χιλιάδες ξεριζωμένους. Το στεγαστικό πρόβλημα υπήρξε ασφυκτικό. Παραγκουπόλεις, πρόχειρα καταλύματα, δημόσια κτήρια μετατράπηκαν σε χώρους φιλοξενίας μέχρι να δημιουργηθούν οργανωμένοι προσφυγικοί συνοικισμοί.

Στους Αμπελόκηπους, τότε μια περιοχή με αμπέλια και κήπους, παραχωρείται τελικά στους πρόσφυγες έκταση απέναντι από το γήπεδο του Παναθηναϊκού. Εκεί γεννιέται ο Συνοικισμός Κουντουριώτη και λίγο αργότερα, το 1933, ξεκινά η ανέγερση των προσφυγικών πολυκατοικιών.

Μπάουχαους στην Αθήνα – κοινωνική κατοικία πριν γίνει μόδα

Το έργο υπογράφουν οι μηχανικοί Κίμων Λάσκαρης και Δημήτρης Κυριακού. Οκτώ λιτές πολυκατοικίες, καθαρών όγκων, χωρίς διακοσμήσεις, επηρεασμένες από το Μπάουχαους. Συνολικά 228 διαμερίσματα των 50 τ.μ., με κοινόχρηστους χώρους, πλυσταριά και ταράτσες. Μόνιμες κατοικίες για προσφυγικές οικογένειες, παραχωρημένες με δόσεις.

Η κατασκευή ολοκληρώνεται το 1935. Τα Προσφυγικά γίνονται σύμβολο κοινωνικής κατοικίας δεκαετίες πριν ο όρος επανέλθει στο δημόσιο λεξιλόγιο.

Δεκέμβρης ’44: τα κτήρια ως οδοφράγματα

Κατά τα Δεκεμβριανά του 1944, οι πολυκατοικίες μετατρέπονται σε καταφύγιο μαχητών του ΕΛΑΣ. Οι βρετανικοί βομβαρδισμοί από τον Λυκαβηττό αφήνουν ανεξίτηλα σημάδια στους τοίχους. Οι οπές από σφαίρες παραμένουν μέχρι σήμερα, μάρτυρες μιας βίαιης εποχής. Το 2009 το ΚΚΕ τοποθετεί μνημείο στον περιβάλλοντα χώρο, τιμώντας τους αγωνιστές.

Μνήμη, πόλη και ευθύνη

Τα Προσφυγικά της λεωφόρου Αλεξάνδρας δεν είναι απλώς ακίνητα. Είναι ένα από τα ελάχιστα δείγματα Μπάουχαους στην Ελλάδα, αλλά κυρίως ένας ζωντανός τόπος μνήμης: Μικρασία, προσφυγιά, Κατοχή, Δεκέμβρης του ’44.  Η αποκατάστασή τους δεν είναι μόνο τεχνικό έργο. Είναι πολιτική επιλογή. Είναι το στοίχημα να πάψει το κέντρο της Αθήνας να θυμίζει εγκατάλειψη και να μετατραπεί σε χώρο ζωής, χωρίς να σβήσει την ιστορία του. Γιατί αυτά τα κτήρια δεν ζητούν λήθη. Ζητούν σεβασμό.