Τι μπορούν να μας μάθουν οι αρχαίοι Έλληνες και Ρωμαίοι επιστήμονες για την παραπληροφόρηση

Ο Θαλής ο Μιλήσιος, που συχνά θεωρείται ο πρώτος επιστήμονας της Δύσης, πίστευε ότι η Γη επιπλέει στο νερό. Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος πρότεινε εντόσθια, εγκεφάλους κοτόπουλου και κομμένα ποντίκια ως «θεραπεία» για δάγκωμα φιδιού. Και ο Αρίσταρχος ο Σάμιος, ο μόνος αρχαίος Έλληνας που υποστήριξε ότι η Γη γυρίζει γύρω από τον Ήλιο, απορρίφθηκε πλήρως από τους συγχρόνους του.

Με τέτοιες ιδέες, θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί ότι δεν έχουμε τίποτα να μάθουμε από επιστήμονες που έζησαν πριν από 2.500 χρόνια. Κι όμως. Σύμφωνα με δημοσίευμα του geneticliteracyproject.org, οι αρχαίοι στοχαστές πάλευαν ήδη με ένα πρόβλημα που σήμερα διογκώνεται από τα social media και την AI: πώς ξεχωρίζεις την αλήθεια από τη μυθοπλασία.

Ακολουθούν πέντε μαθήματα από την αρχαία ελληνική και ρωμαϊκή επιστήμη που αποδεικνύονται εντυπωσιακά επίκαιρα.

1. Ξεκινήστε από τις παρατηρήσεις

Η παρατήρηση και η συλλογή δεδομένων ήταν θεμέλιο της αρχαίας επιστήμης. Ο Ρωμαίος συγγραφέας Μάρκος Μανίλιος, τον 1ο αιώνα μ.Χ., τονίζει ότι οι παλαιότεροι αστρονόμοι κατέληγαν σε συμπεράσματα μόνο ύστερα από μακροχρόνιες και λεπτομερείς παρατηρήσεις.

Το μήνυμα είναι σαφές: καχυποψία απέναντι σε ισχυρισμούς που δεν στηρίζονται σε δεδομένα.

2. Σκεφτείτε κριτικά

Στο ανώνυμο έργο Αίτνα, που εξηγεί τα ηφαίστεια, ο συγγραφέας προειδοποιεί για την παραπληροφόρηση – είτε προέρχεται από συγγραφείς είτε από απλούς ανθρώπους.

Οι αναγνώστες καλούνται να ελέγχουν αν οι ισχυρισμοί συμφωνούν με τις αισθήσεις και τη λογική. Ακόμη και οι καλοπροαίρετες πηγές, τονίζουν οι αρχαίοι, μπορεί να κάνουν λάθος.

3. Παραδεχτείτε τι δεν γνωρίζετε

Ο Ρωμαίος φιλόσοφος Λουκρήτιος, στο Περί της Φύσεως των Πραγμάτων, προτείνει τρεις διαφορετικές εξηγήσεις για τις ηλιακές εκλείψεις και ξεκαθαρίζει ότι δεν μπορεί να ξέρει ποια είναι σωστή χωρίς περισσότερα στοιχεία.

Μάλιστα, θεωρεί «αντιεπιστημονικό» να απορρίπτεται μια θεωρία μόνο και μόνο για να δείχνει κάποιος πιο σίγουρος. Η αβεβαιότητα, τελικά, μπορεί να κάνει μια πηγή πιο αξιόπιστη, όχι λιγότερο.

4. Η επιστήμη είναι μέρος του πολιτισμού

Στο ιατρικό κείμενο Περί Ιερής Νόσου, από τη σχολή του Ιπποκράτη, η επιληψία απογυμνώνεται από κάθε «θεϊκή» εξήγηση και αντιμετωπίζεται ως φυσική ασθένεια.

Οι αρχαίοι κατανοούσαν ότι η επιστήμη δεν είναι αποκομμένη από τις αξίες και τις πεποιθήσεις της κοινωνίας. Γι’ αυτό και μας καλούν να εξετάζουμε πάντα από πού προέρχεται μια πληροφορία.

5. Η επιστήμη είναι για όλους

Ο Μανίλιος υποστήριζε ότι το μόνο που χρειάζεται κάποιος για να μάθει επιστήμη είναι «ένα δεκτικό μυαλό». Και ο συγγραφέας της Αίτνας ήταν ακόμη πιο ωμός: «Η επιστήμη δεν είναι χώρος για ιδιοφυΐες».

Οι αρχαίοι τόνιζαν τη σημασία των ειδικών, αλλά ήθελαν και το κοινό να κατανοεί πώς παράγεται και πώς ελέγχεται η επιστημονική γνώση.