Το καρναβάλι ως πολιτική πράξη – Όταν η σάτιρα ενοχλεί την εξουσία
Κάτω από τις μάσκες και τα κουστούμια, πίσω από τα χρωματιστά άρματα και το κομφετί, το καρναβάλι κρύβει ένα βαθύτερο μυστικό, καθώς δεν είναι μόνο μια φαινομενικά αθώα γιορτή που ξεδίνουμε, διασκεδάζουμε και περνάμε καλά. Είναι μια από τις παλαιότερες μορφές πολιτικής έκφρασης που γνώρισε η ανθρωπότητα. Και η εξουσία, σε κάθε εποχή, το ήξερε αυτό καλά.
Οι ρίζες του φαινομένου χάνονται στις αρχαίες Διονυσιακές γιορτές, όπου η ανατροπή των κοινωνικών ιεραρχιών ήταν θεσμοθετημένη. Εκεί οι δούλοι γίνονταν κύριοι για μία μέρα και ο βασιλιάς μπορούσε να γελοιοποιηθεί ατιμώρητα. Αυτή η παράδοση επέζησε αιώνες και εμφανίζεται ζωντανή σε όλη την ευρωπαϊκή αποκριάτικη παράδοση συμπεριλαμβανομένης και της ελληνικής.
Το ιστορικό αρχείο καταδεικνύει ότι, από τις Διονυσιακές γιορτές της αρχαιότητας έως τα άρματα του σύγχρονου καρναβαλιού, η σάτιρα και η εξουσία βρίσκονταν διαρκώς σε τριβή. Η επανάληψη αυτής της σχέσης σε διαφορετικές εποχές και πολιτικά συστήματα -από τη δικτατορία στη δημοκρατία, από τον Τύρναβο στην Πάτρα- αποτελεί το κεντρικό εύρημα της ιστοριογραφίας που έχει ασχοληθεί με το φαινόμενο.
Όσο πιο κοντά ερχόμαστε στην εποχή μας τόσο περισσότερα είναι τα τεκμήρια και οι μαρτυρίες ότι όντως το καρναβάλι ήταν μέσο πολιτικής έκφρασης και κριτικής προς την εξουσία. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά ελληνικά παραδείγματα έρχεται από την Ερμούπολη της Σύρου, το 1890.
Την Κυριακή των Αποκριών εκείνης της χρονιάς, μια αποκριάτικη εμφάνιση με καυστικά πολιτικά μηνύματα στάθηκε αρκετή για να κινητοποιήσει τις αρχές. Κατέβηκε στρατιωτική δύναμη, πολίτες οδηγήθηκαν στη Μοιραρχία. Η γιορτή μετατράπηκε σε υπόθεση εξουσίας και το γεγονός καταγράφηκε αναλυτικά από την εφημερίδα «Ήλιος» (φ. 288, 15 Φεβρουαρίου 1890). Η Ερμούπολη ζούσε τότε πολιτική ένταση, ως ένα ζωντανό αστικό κέντρο με έντονη δημόσια ζωή, και το καρναβάλι αποτελούσε φυσικό πεδίο έκφρασης.
Ο Τύρναβος και η απαγόρευση επί δικτατορίας
Στον Τύρναβο, το φημισμένο «Μπουρανί», με τις ρίζες του στα 1898 και την ίδρυση του Μουσικοαθλητικού Συλλόγου «ΑΝΑΠΛΑΣΙΣ», έφτασε αντιμέτωπο με την εξουσία εξαιτίας της καυστικής σάτιρας του. Όπως αναφέρει η επίσημη σελίδα του Τυρναβίτικου Καρναβαλιού στο διαδίκτυο, επί δικτατορίας, το έθιμο απαγορεύτηκε με το πρόσχημα ότι έθιγε τα «χρηστά ήθη».
Η σάτιρα που στόχευε πρόσωπα και καταστάσεις εξουσίας δεν ήταν ανεκτή σε εποχές αυταρχικής διακυβέρνησης. Παρόλα αυτά, όπως διαβάζουμε στην επίσημη ιστοσελίδα του Τυρναβίτικου Καρναβαλιού, το έθιμο «πάλεψε και κατάφερε να επικρατήσει», διατηρώντας τον ανατρεπτικό του χαρακτήρα.
Η Πάτρα και τα άρματα που ενόχλησαν
Στην Πάτρα, πρωτεύουσα του ομώνυμου Καρναβαλιού, τα άρματα με πολιτικό περιεχόμενο υπήρξαν ανέκαθεν σημείο τριβής. Πρωθυπουργοί, υπουργοί, θρησκευτικές και αστυνομικές αρχές έχουν γελοιοποιηθεί σε μεγαλειώδεις παρελάσεις.
Το 2009, άρμα με ομοίωμα του Αρχιμανδρίτη Εφραίμ της μονής Βατοπεδίου προκάλεσε ιδιαίτερες αντιδράσεις, καθώς και άρματα που σατίριζαν κυβερνητικά πρόσωπα. Τα καρναβαλικά άρματα της Πάτρας, όπως αναφέρεται στην επίσημη ιστοσελίδα του Πατρινού Καρναβαλιού, αντλούν θέματα «από τις πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες των καιρών».
Η σάτιρα στη Μεταπολίτευση και η «δυσαρέσκεια» των κομμάτων
Η Μεταπολίτευση άνοιξε τους ασκούς του Αιόλου για την πολιτική σάτιρα στην Ελλάδα - αλλά ούτε τότε η εξουσία ήταν πάντα ανεκτική. Η περίφημη «Λιλιπούπολη» στο ραδιόφωνο, με τους ήρωές της να καυτηριάζουν «τις πελατειακές σχέσεις κράτους-εξουσίας» και «την πονηριά των κυβερνώντων», προκάλεσε κάποια στιγμή «έντονη δυσαρέσκεια των κομμάτων της Βουλής».
Ο θρύλος της πολιτικής σάτιρας Χάρρυ Κλυνν, από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της πολιτικής σάτιρας της φορτισμένης πολιτικα δεκαετίας του 1980, δήλωνε σε συνεντεύξεις του ότι «η σάτιρα δεν μπορεί ποτέ να είναι με το μέρος της εξουσίας».
Το καρναβάλι, λοιπόν, δεν είναι απλώς ψυχαγωγία. Είναι η πιο αρχαία μορφή λόγου που επιτρέπει στον απλό πολίτη να πει αλήθειες που αλλιώς δεν θα μπορούσε να εκστομίσει και ακριβώς γι' αυτό η εξουσία το φοβόταν. Ωστόσο, η σάτιρα, τουλάχιστον στις αναπτυγμένες δυτικές δημοκρατίες, είναι προστατευμένη σε επίπεδο της διεθνούς νομολογίας.
Μάλιστα, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έχει κρίνει, σε σειρά αποφάσεών του, ότι η πολιτική σάτιρα, ακόμη και στις πιο ακραίες εκφάνσεις της, όπως αυτή του γαλλικού σατιρικού περιοδικού Charlie Hebdo, εμπίπτει στο πεδίο προστασίας του άρθρου 10 της ΕΣΔΑ για την ελευθερία έκφρασης. Σε υποθέσεις όπως η Vereinigung Bildender Künstler κατά Αυστρίας (2007), το ΕΔΔΑ έκρινε ότι η σάτιρα αποτελεί μορφή καλλιτεχνικής έκφρασης και κοινωνικού σχολιασμού που απολαμβάνει ευρεία προστασία, ακόμη κι όταν προκαλεί ή σοκάρει.
