Το χιόνι δεν είναι πια δεδομένο: Η κλιματική κρίση «σβήνει» μια πολιτιστική μνήμη αιώνων

Το χιόνι τείνει να γίνει ένα από τα μεγάλα «θύματα» της κλιματικής αλλαγής. Όπως υποστηρίζουν οι επιστήμονες, ειδικά στα νοτιότερα πλάτη της Ευρώπης και στην Ελλάδα, όπως και σε πολλά άλλα σημεία του κόσμου, οι χιονοπτώσεις θα γίνονται ολοένα και πιο σπάνιες.

Το χιόνι όμως, όπως και άλλα καιρικά φαινόμενα ή ίσως ακόμα περισσότερο, δεν είναι μόνο ένα στοιχείο της φύσης. Είναι παράλληλα και μία πολιτισμική αναπαράσταση, στις αναμνήσεις μας, στην Τέχνη, σε ταινίες, τραγούδια, σε κάθε είδους πολιτισμικές συνήθειες. Ανεξάρτητα αν κανείς ζει σε περιοχή που συνηθίζει να χιονίζει.

Για παράδειγμα ο χιονάνθρωπος είναι ένα κυρίαρχο πολιτιστικό στοιχείο ακόμα και σε μέρη του κόσμου που δεν βλέπουν ποτέ τον «λευκό επισκέπτη».

Για αυτό, όπως εύστοχα τονίζει ένα άρθρο στο The Conversation, η «εξαφάνιση» του χιονιού εν μέσω κλιματικής κρίσης είναι παράλληλα και μια πολιτιστική απώλεια.

Το χιόνι, όπως τονίζεται, εκτός από μετεωρολογικό φαινόμενο είναι μια πολιτιστική κληρονομιά που υπάρχει στις ταυτότητες, στις πρακτικές, στην κοινή μας ιστορία.

Η επικείμενη εξαφάνιση αυτού του μοναδικού «φυσικού υλικού» διαταράσσει τόσο το μέλλον μας όσο και τις αναμνήσεις μας.

Το χιόνι διαμορφώνει πιο πολλά από τα τοπία

Ο ιστορικός Alain Corbin, ο οποίος μελέτησε το πώς οι άνθρωποι κατά το παρελθόν αντιλαμβάνονταν τον κόσμο μέσα από τις αισθήσεις τους, απέδειξε ότι το τοπίο και το κλίμα, δεν είναι μόνο φυσικά στοιχεία. Υπόκεινται σε αισθητική και πολιτιστική πρόσληψη, επομένως συνδέονται με συναισθήματα και με ένα ιστορικό πλαίσιο.

Με άλλα λόγια, το χιόνι διαμορφώνει πολύ περισσότερα από τα τοπία. Επηρεάζει τις πρακτικές και τις αναπαραστάσεις μας και η εξαφάνισή του σηματοδοτεί απώλεια στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τα τοπία, το χειμώνα, τις γιορτές των Χριστουγέννων και πολλά άλλα συνδεδεμένα με αυτό.

Το χιονισμένο τοπίο και το ίδιο το χιόνι είναι ένα στοιχείο του περιβάλλοντος που, επί αιώνες, διαμόρφωσε τις ευρωπαϊκές κοινωνίες. Μέσα από την εξέλιξη της τέχνης, το χιόνι εξελίχθηκε από ένας «καμβάς» στο κέντρο της δημιουργίας, το χιονισμένο τοπίο έγινε αισθητικό μοτίβο σε πολλές παραλλαγές.

Καθοριστικό ρόλο σε αυτό διαδραμάτισε η περίφημη «Μικρή Εποχή των Παγετώνων», μία περίοδος μεταξύ του 14ου και των αρχών του 19ου αιώνα περίπου, κατά την οποία το κλίμα στον πλανήτη έγινε πιο ψυχρό ενώ οι χιονοπτώσεις και οι παγωνιές στην Ευρώπη καταγράφονταν πιο έντονες και πιο διαρκείς.

Χιόνι στη ζωγραφική και τον κινηματογράφο

Η περίοδος αυτή αποτυπώθηκε εκτενώς στην ευρωπαϊκή ζωγραφική, δημιουργώντας μια ξεχωριστή εικονογραφία. Πολλά αριστουργηματικοί πίνακες κατατάσσονται σε αυτήν, όπως οι «Κυνηγοί στο Χιόνι» του Πίτερ Μπρίγκελ.

Από τον Μπρίγκελ μέχρι τον Μονέ, οι καλλιτεχνική δημιουργία προσπάθησε να αποδώσει την ένταση, την ακινησία, τα χρώματα, τη μελαγχολία, όλα αυτά που εμπεριέχει το χιονισμένο τοπίο.

Ωστόσο, το χιόνι έχει κυρίαρχη θέση και στον κινηματογράφο ως στοιχείο αφηγηματικής δύναμης. Από τον Τζέιμς Μποντ που κατεβαίνει με ιλιγγιώδη ταχύτητα σε μία πίστα σκι, μέχρι κλασσικές ταινίες θρίλερ και τρόμου όπως το «Misery» ή η «Λάμψη». Στα σενάρια τρόμου ειδικά, η χιονοθύελλα αποτελεί ένα συγκεκριμένο context μέσα στο οποίο οι χαρακτήρες ακινητοποιούνται και πυροδοτείται η αγωνία.

Το χιόνι λειτουργεί και ως αφηγηματικός παράγοντας για τη δημιουργία μίας κωμωδίας με δόσεις παραλόγου, όπως η «Μέρα της μαρμότας».

Λόγω της απροσδόκητης φύσης του (σε πολλές περιοχές ακόμα και αν προβλέπεται από τους μετεωρολόγους, πάντα «εκπλήσσει»), έχει επίσης συμβάλει στην ενίσχυση αμέτρητων ρομαντικών σκηνών. Η σκηνή με τις νιφάδες χιονιού που στροβιλίζονται γύρω από τα πρόσωπα δύο εραστών είναι ένα κλισέ που κυκλοφορεί ασταμάτητα, από τον art-house κινηματογράφο μέχρι τις χριστουγεννιάτικες ταινίες.

Το «μόνιμο» χιόνι στο Ντουμπάι

Η εξαφάνιση του χιονιού απειλεί προφανώς και τις δραστηριότητες αναψυχής που σχετίζονται με τα χειμερινά σπορ: έλκηθρο, χιονοπέδιλα, πατινάζ στον πάγο και σκι, φυσικά. Τα νέα από την κλιματική αλλαγή εμφανίζεται κάθε χρόνο, συνήθως όλο και πιο αρνητικά.

Οι συνθήκες χιονιού είναι πράγματι σοβαρά υποβαθμισμένες για τα περισσότερα ευρωπαϊκά χιονοδρομικά κέντρα. Επιστημονικές μελέτες προβλέπουν το κλείσιμο σχεδόν όλων των ευρωπαϊκών χιονοδρομικών κέντρων σε κάποιες δεκαετίεα από τώρα, προμηνύοντας μια κρίση στον κλάδο του τουρισμού και της αναψυχής που θα διαταράξει τις οικονομίες των ορεινών περιοχών.

Στην πραγματικότητα, η σταδιακή εξαφάνιση του χιονιού είναι ήδη μια πραγματικότητα, καθώς πολλά ευρωπαϊκά θέρετρα παραμένουν προσβάσιμα για σκι μόνο χάρη στην μαζική ανάπτυξη τεχνητού χιονιού, που παράγεται από ειδικά σχεδιασμένα κανόνια χιονιού.

Στην άλλη άκρη του πλανήτη όμως, στην άκρη της Αραβικής Ερήμου, στο Ντουμπάι, το «Mall of the Emirates» προσφέρει τη δυνατότητα για σκι και σνόουμπορντ όλο το χρόνο σε πίστα εσωτερικού χώρου. Στις εγκαταστάσεις του υπάρχει ακόμα και σχολή σκι.

Και όλα αυτά, παρά το γεγονός ότι η μέση ετήσια θερμοκρασία στο Ντουμπάι είναι 29 βαθμοί Κελσίου. Εκεί το χιόνι είναι αποκλειστικά τεχνητό, αλλά παρουσιάζεται κυρίως ως ένα «εξωτικό» αξιοθέατο, μία ακόμα τουριστική ατραξιόν που ακόμα και το τόσο φαντασμαγορικό Ντουμπάι αισθάνεται ότι χρειάζεται.

Ας ελπίσει κανείς ότι δεν θα είναι αυτή η μοίρα του χιονιού στον πλανήτη.

Τι θα απογίνει ο χιονάνθρωπος;

Υπό αυτές τις συνθήκες, δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι η πρακτική του να φτιάχνεις χιονάνθρωπο τείνει να εξαφανιστεί σε πολλές χώρες της Ευρώπης.

Όλα αυτά αποτελούν χειμερινά τελετουργικά, στο οποίο θα μπορούσε να προστεθεί και ο «χιονοπόλεμος». Κοινό στοιχείο, τουλάχιστον όταν το χιόνι ήταν πιο συχνό: η ετήσια επανάληψη, η προσμονή και η ανυπομονησία, ο συμβολισμός του χειμώνα.

Η παλαιότερη γνωστή φωτογραφία ενός χιονάνθρωπου δείχνει πόσο απολαμβάνουν και οι ενήλικες να δημιουργούν αυτό το ον, το οποίο μοιράζεται κάποιες ομοιότητες με τους ανθρώπους.

Παρά την εξαφάνιση της παράδοσης του χιονάνθρωπου, παραδόξως συνεχίζει να κατέχει μια θεμελιώδη θέση στις παραγωγές πολιτιστικών βιομηχανιών που απευθύνονται σε παιδιά, καθώς και στην παιδική λογοτεχνία.

«Σολασταλγία» για το χιόνι

Πριν από 20 χρόνια περίπου, ο φιλόσοφος Γκλεν Άλμπρεχτ επινόησε τον όρο «solastalgia» που στα ελληνικά θα μπορούσε να αποδοθεί ως «σολασταλγία» -προέρχεται από το solace (παρηγοριά) και nostalgia (νοσταλγία). Περιγράφει το συναίσθημα του ανθρώπου όταν βιώνει την απώλεια του οικείου μέσα στο πλαίσιο της περιβαλλοντικής και κλιματικής κρίσης.

Ο όρος χρησιμοποιείται πλέον συχνά στις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες. Η σπανιότητα του χιονιού μπορεί να συνδεθεί με ένα τέτοιο συναίσθημα.

Το χιόνι φαίνεται να γίνεται σταδιακά το «φάντασμα» της κλιματικής ιστορίας της Γης.

Ας ελπίσουμε να μην γίνει πλέον μόνο μια εικόνα από τα παρελθόν ή ένα τεχνητό προϊόν, αλλά ένα ενεργό μετεωρολογικό φαινόμενο που θα συνεχίσει να μας εκπλήσσει ευχάριστα κάθε φορά που εμφανίζεται και θα σκεπάζει το τοπίο και την... καθημερινότητά μας. Η ανάσχεση της κλιματικής αλλαγής όμως φαίνεται ότι ανήκει στις προϋποθέσεις για να συνεχίσει να συμβαίνει αυτό.