Γιατί οι οικιακές συσκευές των γονιών μας άντεχαν δεκαετίες και οι δικές μας όχι

Αν ένα πράγμα ενώνει όλες τις γενιές, είναι η ίδια απορία. Πώς γίνεται το ψυγείο της γιαγιάς να δουλεύει ακόμη και η καινούργια ηλεκτρική σκούπα να «φεύγει» στην πενταετία; Οι παλιές οικιακές συσκευές δεν έκαναν τίποτα παραπάνω από τα βασικά αλλά τα έκαναν για 30 και 40 χρόνια. Σήμερα, αυτό θεωρείται σχεδόν θαύμα.

Τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά. Ο μέσος χρόνος ζωής πολλών σύγχρονων μικροσυσκευών δεν ξεπερνά τα 5–9 χρόνια, ενώ η κουλτούρα «αγόρασε–χρησιμοποίησε–πέτα» έχει εκτοξεύσει τα ηλεκτρονικά απόβλητα. Ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών εκτιμά ότι έως το 2030 τα e-waste θα φτάσουν τους 82 εκατ. τόνους παγκοσμίως. Με απλά λόγια: περισσότερες συσκευές, μικρότερη αντοχή, μεγαλύτερο σκουπιδαριό.

Η ποιότητα υποχώρησε – και δεν είναι ιδέα μας

«Δεν μπορείς να φανταστείς πόσο έχει πέσει η ανθεκτικότητα των καθημερινών προϊόντων», λένε άνθρωποι του Repair Café International, ενός παγκόσμιου δικτύου DIY επισκευών. Κάποτε η τιμή ήταν συνώνυμη της ποιότητας. Σήμερα, όχι απαραίτητα. Μπορεί να πληρώσεις ακριβά και να πάρεις κάτι που έχει ημερομηνία λήξης. 

Ο λόγος; Ανελέητος ανταγωνισμός, πίεση για χαμηλότερο κόστος, παραγωγή σε χώρες με φθηνά εργατικά. Όχι επειδή «φταίει η Κίνα», αλλά επειδή –όπως παραδέχονται οι ίδιοι οι ειδικοί– η Κίνα κατασκευάζει ακριβώς αυτό που της ζητάς. Θες ποιότητα; Πληρώνεις. Θες φθηνό; Παίρνεις φθηνό.

Τα «καμπανάκια και σφυρίχτρες» που σκοτώνουν τη συσκευή

Το δεύτερο μεγάλο πρόβλημα είναι η υπερβολική πολυπλοκότητα. Εκεί που παλιά είχες έναν διακόπτη και ένα μοτέρ, σήμερα έχεις οθόνες, αισθητήρες, εφαρμογές και ηλεκτρονικά εξαρτήματα που χαλάνε εύκολα και επισκευάζονται δύσκολα. Παράδειγμα κλασικό: ο ηλεκτρονικός έλεγχος αναρρόφησης στις σκούπες. Εντυπωσιακός στο φυλλάδιο, άχρηστος στην πράξη. 
Και όταν χαλάσει; Καλή τύχη. Το άνοιγμα της συσκευής είναι πλέον μικρή Οδύσσεια, τα ανταλλακτικά δυσεύρετα και η επισκευή συχνά κοστίζει περισσότερο από την αντικατάσταση. Έτσι, η συσκευή πάει κατευθείαν… κάδο.

Προγραμματισμένη απαξίωση: μύθος ή πραγματικότητα;

Οι πιο καχύποπτοι μιλούν για «προγραμματισμένη απαξίωση»: προϊόντα σχεδιασμένα να χαλάνε νωρίς για να αγοράζεις ξανά. Το ιστορικό παράδειγμα των λαμπτήρων του 1920 υπάρχει και διδάσκεται. Όμως, η επιστήμη κρατά μικρό καλάθι. Η ερευνήτρια Καμίλα Κράιχ από το ETH Zurich επισημαίνει ότι αν υπήρχε καθολική συνωμοσία, όλα τα προϊόντα θα «γερνούσαν» με τον ίδιο ρυθμό. Δεν συμβαίνει. Κάποιες συσκευές αντέχουν, άλλες όχι.

Δεν φταίνε μόνο οι εταιρείες – φταίμε κι εμείς

Η μελέτη της Κράιχ στη Νορβηγία δείχνει κάτι άβολο. Όσο ανέβηκε το βιοτικό επίπεδο, τόσο αυξήθηκε και η χρήση. Τα πλυντήρια ρούχων από σχεδόν 20 χρόνια ζωής έπεσαν στα 10. Όχι μόνο λόγω ποιότητας, αλλά γιατί τα δουλεύουμε στο φουλ. Από 2 πλύσεις την εβδομάδα το 1960, φτάσαμε στις 8. Τα μηχανήματα δεν είναι άφθαρτα.

Το τέλος της μπαλωμένης κάλτσας

Ο βρετανικός οργανισμός ReLondon επιμένει: οι καταναλωτές πρέπει να κοιτούν όχι μόνο την τιμή και τα χαρακτηριστικά, αλλά και το πόσο εύκολα επισκευάζεται μια συσκευή. Η Γαλλία άνοιξε τον δρόμο με τον «Δείκτη Επισκευής», που βαθμολογεί τις συσκευές με βάση τη δυνατότητα επισκευής τους. Για καλό ή για κακό, οι εποχές που μαντάραμε κάλτσες, αλλάζαμε μοτέρ και κρατούσαμε μια συσκευή για μια ζωή, μοιάζουν να έχουν περάσει ανεπιστρεπτί. Το ερώτημα είναι αν θα συνεχίσουμε να το αποδεχόμαστε αδιαμαρτύρητα , ή αν κάποια στιγμή θα αρχίσουμε να το πληρώνουμε ακριβά.

Όμως ας είμαστε ειλικρινείς. Κάτι βαθύτερο έχει αλλάξει. Στις δεκαετίες του ’50 και του ’60, τα πάντα ήταν σπάνια και ακριβά. Τα κρατούσες μέχρι τελικής πτώσεως. Σήμερα είναι φθηνότερα, πιο διαθέσιμα και –κακά τα ψέματα– πιο αναλώσιμα.  Για καλό ή για κακό, η εποχή που μαντάραμε κάλτσες και φτιάχναμε συσκευές με ένα κατσαβίδι φαίνεται πως έχει περάσει. Και μαζί της, πέρασε και η ιδέα ότι μια συσκευή θα μας συντροφεύει… μια ζωή.