Jet lag: Τι συμβαίνει στο σώμα μας μετά από μια πτήση μεγάλων αποστάσεων

Το jet lag είναι για πολλούς ταξιδιώτες ένας σχεδόν αναπόφευκτος «συνοδός» των πτήσεων μεγάλων αποστάσεων. Όσο περισσότερες ζώνες ώρας διασχίζουμε, τόσο περισσότερο χρόνο χρειάζεται ο οργανισμός για να προσαρμοστεί στη νέα πραγματικότητα.

Το πιο χαρακτηριστικό σύμπτωμα είναι φυσικά η έντονη κόπωση. Μπορεί να φτάσουμε στον προορισμό μας εξαντλημένοι, να προσπαθούμε να παραμείνουμε ξύπνιοι κατά τη διάρκεια της ημέρας και, όταν τελικά έρθει η ώρα να κοιμηθούμε, να διαπιστώσουμε ότι το σώμα μας έχει διαφορετικό… πρόγραμμα, σύμφωνα με το BBC.

Κι αυτό γιατί το jet lag δεν οφείλεται απλώς στην έλλειψη ύπνου. Το βασικό πρόβλημα είναι η διαταραχή του βιολογικού μας ρολογιού, το οποίο χρειάζεται χρόνο για να συγχρονιστεί με τη νέα ζώνη ώρας.

Πέρα από την υπνηλία και την αϋπνία, το jet lag μπορεί να προκαλέσει πονοκέφαλο, δυσκολία συγκέντρωσης, προβλήματα μνήμης, ευερεθιστότητα και διαταραχές του πεπτικού συστήματος, όπως ναυτία, δυσκοιλιότητα ή διάρροια.

Γιατί απορυθμίζεται το βιολογικό μας ρολόι

Ο ανθρώπινος οργανισμός λειτουργεί με έναν περίπου 24ωρο κιρκάδιο ρυθμό, ο οποίος επηρεάζει τον ύπνο, την εγρήγορση, τη θερμοκρασία του σώματος, την όρεξη και πολλές ακόμη λειτουργίες.

Κεντρικό ρόλο σε αυτόν τον μηχανισμό έχει μια περιοχή του εγκεφάλου που ονομάζεται υπερχιασματικός πυρήνας. Θα μπορούσε κανείς να τον παρομοιάσει με έναν μαέστρο που συντονίζει την «ορχήστρα» του οργανισμού.

Το σημαντικότερο εξωτερικό σήμα για το βιολογικό ρολόι είναι το φως. Όταν σκοτεινιάζει, ο οργανισμός αυξάνει την παραγωγή μελατονίνης, της ορμόνης που συνδέεται με την προετοιμασία του σώματος για ύπνο.

Όταν όμως μέσα σε λίγες ώρες μεταφερόμαστε σε μια άλλη ήπειρο και σε μια διαφορετική ζώνη ώρας, το εσωτερικό μας ρολόι δεν προλαβαίνει να ακολουθήσει.

Έτσι, μπορεί για παράδειγμα να είναι βράδυ στο Λονδίνο, αλλά ο οργανισμός κάποιου που μόλις έφτασε από τη Νέα Υόρκη να λειτουργεί ακόμη σαν να είναι απόγευμα. Το αποτέλεσμα είναι η χαρακτηριστική σύγχυση ύπνου και εγρήγορσης.

Όσο περισσότερες ζώνες ώρας, τόσο δυσκολότερη η προσαρμογή

Δεν επηρεάζονται όλοι οι άνθρωποι στον ίδιο βαθμό. Η ένταση των συμπτωμάτων εξαρτάται από τον αριθμό των ζωνών ώρας που διασχίζουμε, την κατεύθυνση του ταξιδιού, την ηλικία, τις συνήθειες ύπνου και άλλους ατομικούς παράγοντες.

Συνήθως τα ταξίδια προς τα ανατολικά είναι πιο δύσκολα, καθώς ο οργανισμός καλείται να προσαρμοστεί σε νωρίτερη ώρα. Αντίθετα, τα ταξίδια προς τα δυτικά απαιτούν συνήθως καθυστέρηση του βιολογικού ρολογιού.

Το πρόβλημα είναι πολύ πιο συχνό και έντονο για τους εργαζόμενους στις αεροπορικές εταιρείες. Πιλότοι και αεροσυνοδοί μπορεί να διασχίζουν πολλές ζώνες ώρας σε μικρό χρονικό διάστημα, ενώ τα ακανόνιστα ωράρια εργασίας δεν αφήνουν πάντα στον οργανισμό τον απαραίτητο χρόνο για να επανέλθει.

Μελέτες έχουν εξετάσει τις πιθανές μακροπρόθεσμες επιπτώσεις της χρόνιας διαταραχής του κιρκάδιου ρυθμού, μεταξύ άλλων σε πληρώματα αεροσκαφών. Ωστόσο, τα ευρήματα αυτά δεν σημαίνουν ότι ένα περιστασιακό ταξίδι προκαλεί αντίστοιχους κινδύνους. Πολλές από τις σχετικές έρευνες είναι παρατηρητικές ή έχουν πραγματοποιηθεί σε ζώα και δεν αποδεικνύουν από μόνες τους σχέση αιτίας-αποτελέσματος.

Πώς μπορούμε να περιορίσουμε το jet lag

Υπάρχουν αρκετές κινήσεις που μπορούν να βοηθήσουν τον οργανισμό να προσαρμοστεί πιο ομαλά.

Η προετοιμασία μπορεί να ξεκινήσει ακόμη και πριν από την πτήση. Αν πρόκειται να ταξιδέψουμε προς τα ανατολικά, μπορούμε για μερικές ημέρες να πηγαίνουμε για ύπνο και να ξυπνάμε λίγο νωρίτερα. Αν ταξιδεύουμε προς τα δυτικά, μπορούμε να μετακινούμε σταδιακά το πρόγραμμα προς αργότερες ώρες.

Κατά τη διάρκεια της πτήσης είναι σημαντικό να παραμένουμε ενυδατωμένοι και να αποφεύγουμε την υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ. Η κίνηση μέσα στην καμπίνα, όταν αυτό είναι δυνατό, μπορεί επίσης να βοηθήσει στην αντιμετώπιση της αδράνειας που προκαλεί η πολύωρη παραμονή στο αεροπλάνο.

Μετά την άφιξη, ένα από τα σημαντικότερα «εργαλεία» είναι το φυσικό φως. Η έκθεση στο φως την κατάλληλη ώρα μπορεί να βοηθήσει τον εγκέφαλο να καταλάβει ότι βρίσκεται πλέον σε διαφορετική ζώνη ώρας και να προσαρμόσει σταδιακά το βιολογικό ρολόι.

Παράλληλα, καλό είναι να προσπαθούμε να ακολουθήσουμε όσο γίνεται το τοπικό πρόγραμμα. Αν φτάσουμε στον προορισμό μας το πρωί, μια πολύωρη επιστροφή στο κρεβάτι μπορεί να κάνει δυσκολότερο τον βραδινό ύπνο.

Ένας σύντομος υπνάκος μπορεί να βοηθήσει όταν η υπνηλία είναι έντονη, αλλά οι πολλές ώρες ύπνου μέσα στην ημέρα ενδέχεται να παρατείνουν την απορρύθμιση.

Η μελατονίνη δεν είναι λύση για όλους

Η μελατονίνη χρησιμοποιείται από αρκετούς ταξιδιώτες ως βοήθημα για την αντιμετώπιση του jet lag. Η λογική πίσω από τη χρήση της είναι ότι μπορεί να λειτουργήσει ως σήμα προς τον οργανισμό ότι πλησιάζει η ώρα του ύπνου.

Ωστόσο, το πότε λαμβάνεται έχει μεγάλη σημασία. Η λανθασμένη χρονική στιγμή μπορεί να μην προσφέρει το επιθυμητό αποτέλεσμα και σε ορισμένες περιπτώσεις να δυσκολέψει ακόμη περισσότερο την προσαρμογή.

Οι συστάσεις των υγειονομικών αρχών διαφέρουν ανά χώρα και η μελατονίνη μπορεί να έχει παρενέργειες ή να αλληλεπιδράσει με άλλα φάρμακα. Για τον λόγο αυτό, όποιος σκέφτεται να τη χρησιμοποιήσει για το jet lag είναι προτιμότερο να συμβουλευτεί προηγουμένως γιατρό ή φαρμακοποιό.

Για τους περισσότερους ανθρώπους, πάντως, το jet lag είναι προσωρινό. Ο οργανισμός χρειάζεται απλώς χρόνο για να συγχρονιστεί ξανά με το περιβάλλον.

Σωστός προγραμματισμός πριν από την πτήση, έκθεση στο φυσικό φως μετά την άφιξη, σταθερό πρόγραμμα ύπνου, επαρκής ενυδάτωση και αποφυγή υπερβολικού αλκοόλ μπορούν να κάνουν τις πρώτες ημέρες ενός μεγάλου ταξιδιού αρκετά πιο εύκολες.