Ο διχασμός του ναι ή όχι - 11 χρόνια από το δημοψήφισμα του 2015

Κάνε κλικ και δες περισσότερο
Flash.gr στην αναζήτηση της Google

Έντεκα χρόνια πριν η Ελλάδα της κρίσης και των μνημονίων βρέθηκε μπροστά σε ένα δύσκολο σταυροδρόμι. Ο τότε πρωθυπουργός, Αλέξης Τσίπας, με ένα δημοψήφισμα έδωσε «φωνή» στον λαό για να αποφασίσει αν δέχεται τα οικονομικά μέτρα τα οποία έπρεπε να πάρει η χώρα για την ολοκλήρωση του προηγούμενου προγράμματος οικονομικής διάσωσης, αλλά και ένα τρίτο πακέτο διάσωσης από την Ευρώπη.

Ήταν 00:36 τα ξημερώματα της 27ης Ιουνίου 2015, όταν ο Αλέξης Τσίπρας, αμέσως μετά την ολοκλήρωση του υπουργικού συμβουλίου στο Μέγαρο Μαξίμου, απηύθυνε τηλεοπτικό διάγγελμα με το οποίο ανακοίνωσε τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος.

Οι Έλληνες έπρεπε να αποφασίσουν σε μια βδομάδα

Η απόφαση ελήφθη σε μια ιδιαίτερα κρίσιμη περίοδο για τη χώρα, καθώς οι διαπραγματεύσεις με τους δανειστές είχαν οδηγηθεί σε αδιέξοδο και η λήξη του τότε προγράμματος στήριξης πλησίαζε, με τις πιέσεις προς την ελληνική κυβέρνηση να εντείνονται.

Παρά τις προειδοποιήσεις από τους Ευρωπαίους εταίρους και τις παρασκηνιακές προσπάθειες να βρεθεί συμβιβαστική λύση, η κυβέρνηση επέλεξε να προσφύγει στη λαϊκή ετυμηγορία, ζητώντας από τους πολίτες να αποφασίσουν για την πρόταση των θεσμών σχετικά με τα δημοσιονομικά μέτρα που συνδέονταν με την ολοκλήρωση του δεύτερου προγράμματος διάσωσης και, εν τέλει, με τη διαμόρφωση του τρίτου μνημονίου.

Οι Έλληνες κλήθηκαν να αποφασίσουν και να προσέλθουν στις κάλπες μέσα σε μόλις μία εβδομάδα από την ανακοίνωση του δημοψηφίσματος. Εκείνη την κρίσιμη εβδομάδα σε όλες τις παρέες, τις οικογένειες, τα τραπέζια η συζήτηση ήταν μία: «Τι θα ψηφίσουμε;».

Το ερώτημα που τέθηκε ήταν εκτενές και αφορούσε την αποδοχή ή την απόρριψη του σχεδίου συμφωνίας που είχαν καταθέσει οι τρεις θεσμοί, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, στο Eurogroup της 25ης Ιουνίου 2015.

Η πολιτική αντιπαράθεση ενόψει του δημοψηφίσματος

Η ανακοίνωση της διεξαγωγής δημοψηφίσματος στις 27 Ιουνίου σηματοδότησε την έναρξη μιας ιδιαίτερα έντονης πολιτικής και κοινωνικής αντιπαράθεσης. Το ερώτημα που τέθηκε στους πολίτες αφορούσε την αποδοχή ή την απόρριψη της πρότασης συμφωνίας των θεσμών, η οποία στο μεταξύ είχε διαφοροποιηθεί λόγω των εξελίξεων στις διαπραγματεύσεις.

Μέσα σε διάστημα μίας εβδομάδας, τα πολιτικά κόμματα διαμόρφωσαν τις θέσεις τους ενόψει της ψηφοφορίας.

Τα πηγαδάκια ήταν πολλά και η πολιτική ένταση ήταν εμφανής στα κοινοβουλευτικά έδρανα.

Η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ, με επικεφαλής τον τότε πρωθυπουργό Αλέξη Τσίπρα, κάλεσε τους πολίτες να ψηφίσουν «Όχι», θέση που υποστήριξαν επίσης οι Ανεξάρτητοι Έλληνες, με τους οποίους ο ΣΥΡΙΖΑ συγκυβερνούσε, καθώς και η Χρυσή Αυγή.

Το ΚΚΕ απέρριψε τόσο το ερώτημα όσο και τα διλήμματα που τέθηκαν, υποστηρίζοντας ότι ένα δημοψήφισμα θα έπρεπε να περιλαμβάνει και την επιλογή αποδέσμευσης της χώρας από την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Από την άλλη πλευρά, η Νέα Δημοκρατία τάχθηκε υπέρ του «Ναι», εκτιμώντας ότι το διακύβευμα αφορούσε τη θέση της Ελλάδας στην Ευρωζώνη και την ευρωπαϊκή της πορεία. Την ίδια θέση υιοθέτησαν το Ποτάμι και το ΠΑΣΟΚ. Παράλληλα, το ΠΑΣΟΚ εξέφρασε επιφυλάξεις για τη διαδικασία, υποστηρίζοντας ότι δεν υπήρχε επαρκής χρόνος ενημέρωσης των πολιτών και ζητώντας την παραίτηση της κυβέρνησης και την προκήρυξη εκλογών.

Υπέρ του «Ναι» τοποθετήθηκαν δημόσια και οι πρώην πρωθυπουργοί Κώστας Καραμανλής, Κώστας Σημίτης και Γιώργος Παπανδρέου, ενώ ο επίτιμος πρόεδρος της Νέας Δημοκρατίας, Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, συμμετείχε σε σχετική εκδήλωση λίγες ημέρες πριν από την ψηφοφορία.

Το βράδυ της 27ης Ιουνίου 2015 η Βουλή συνεδρίασε προκειμένου να εγκρίνει τη διεξαγωγή του δημοψηφίσματος.

Έπειτα από πολύωρη και έντονη συζήτηση, η πρόταση εγκρίθηκε με 178 ψήφους υπέρ και 120 κατά, σε σύνολο 298 βουλευτών που συμμετείχαν στην ψηφοφορία.

Υπέρ ψήφισαν οι βουλευτές του ΣΥΡΙΖΑ, των Ανεξάρτητων Ελλήνων και της Χρυσής Αυγής, ενώ κατά τάχθηκαν η Νέα Δημοκρατία, το ΠΑΣΟΚ, το Ποτάμι και το ΚΚΕ.

Τα capital controls και οι ουρές στα ΑΤΜ

Οι πολιτικές εξελίξεις συνοδεύτηκαν από αυξημένη αβεβαιότητα, με αποτέλεσμα να ενταθούν οι αναλήψεις καταθέσεων από τα τραπεζικά καταστήματα και τα ΑΤΜ.

Στις 28 Ιουνίου 2015 αποφασίστηκε η επιβολή περιορισμών στην κίνηση κεφαλαίων (capital controls), ενώ παράλληλα ανακοινώθηκε τραπεζική αργία. Οι ελληνικές τράπεζες παρέμειναν κλειστές για μία εβδομάδα, κατόπιν απόφασης του Συμβουλίου Συστημικής Ευστάθειας, με στόχο τη διαχείριση της κατάστασης.

Όπως ήταν φυσικό, ακολούθησε πανικός. Οι ουρές στα ΑΤΜ ήταν μεγάλες, με τους πολίτες να περιμένουν ώρες προκειμένου να προχωρήσουν σε αναλήψεις μετρητών. Από την κυβέρνηση καθορίστηκε ως ημερήσιο όριο αναλήψεων το ποσό των 60 μόλις ευρώ ανά καταθέτη.

Την ίδια περίοδο ανεστάλη και η λειτουργία του Χρηματιστηρίου Αθηνών. Ο τότε υπουργός Οικονομικών, Γιάνης Βαρουφάκης, διαβεβαίωνε ότι θα ληφθούν τα αναγκαία μέτρα ώστε να περιοριστούν οι επιπτώσεις στην καθημερινότητα των πολιτών.

Οι δρόμοι και οι πλατείες γεμίζουν κόσμο, ο διχασμός είναι βαθύς

Καθ' όλη τη διάρκεια της προεκλογικής περιόδου για το δημοψήφισμα, πραγματοποιήθηκαν σε πολλές πόλεις της χώρας συγκεντρώσεις και εκδηλώσεις υπέρ των δύο επιλογών, αντανακλώντας το έντονο πολιτικό κλίμα και τον βαθύ διχασμό που είχε διαμορφωθεί στην κοινή γνώμη.

Η κορύφωση της προεκλογικής αντιπαράθεσης ήρθε στις 3 Ιουλίου 2015, δύο ημέρες πριν από την ψηφοφορία. Οι υποστηρικτές του «Όχι» συγκεντρώθηκαν στην πλατεία Συντάγματος, ενώ την ίδια ημέρα πραγματοποιήθηκε συγκέντρωση υπέρ του «Ναι» στο Καλλιμάρμαρο.

Στη συγκέντρωση του Συντάγματος μίλησε ο τότε πρωθυπουργός Αλέξης Τσίπρας, ο οποίος κάλεσε τους πολίτες να στηρίξουν την επιλογή του «Όχι», υποστηρίζοντας τη θέση της κυβέρνησης για τη διαπραγμάτευση με τους ευρωπαϊκούς θεσμούς.

Στο Καλλιμάρμαρο, οι συμμετέχοντες εξέφρασαν τη στήριξή τους στην επιλογή του «Ναι», υπογραμμίζοντας τη σημασία της παραμονής της χώρας στην Ευρωζώνη και της συνέχισης της ευρωπαϊκής της πορείας. Κεντρικό ρόλο στην κινητοποίηση είχε το κίνημα «Μένουμε Ευρώπη», το οποίο ανέπτυξε έντονη δραστηριότητα κυρίως μέσω του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, ενώ υποστηρίχθηκε δημόσια και από πολιτικά κόμματα.

Λίγο πριν από τη διεξαγωγή του δημοψηφίσματος, το πολιτικό κλίμα παρέμενε ιδιαίτερα έντονο, με τις δύο πλευρές να εντείνουν την προεκλογική τους δραστηριότητα. Παράλληλα, ολοκληρώθηκαν όλες οι προβλεπόμενες διαδικασίες για την εκτύπωση των ψηφοδελτίων.

Όλα ήταν έτοιμα για την εκλογική διαδικασία του πρώτου δημοψηφίσματος που διεξαγόταν στην Ελλάδα μετά το 1974.

Το κείμενο του δημοψηφίσματος

«Πρέπει να γίνει αποδεκτό το σχέδιο συμφωνίας, το οποίο κατέθεσαν η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο στο Eurogroup της 25.06.2015 και αποτελείται από δύο μέρη, τα οποία συγκροτούν την ενιαία πρότασή τους;

Το πρώτο έγγραφο τιτλοφορείται «Reforms for the completion of the Current Program and Beyond» («Μεταρρυθμίσεις για την ολοκλήρωση του τρέχοντος προγράμματος και πέραν αυτού») και το δεύτερο «Preliminary Debt sustainability analysis» («Προκαταρκτική ανάλυση βιωσιμότητας χρέους»). Όσοι από τους πολίτες της χώρας απορρίπτουν την πρόταση των τριών θεσμών ψηφίζουν: ΔΕΝ ΕΓΚΡΙΝΕΤΑΙ/ΟΧΙ. Όσοι από τους πολίτες της χώρας συμφωνούν με την πρόταση των τριών θεσμών ψηφίζουν: ΕΓΚΡΙΝΕΤΑΙ/ΝΑΙ.»

Το αποτέλεσμα είναι καθαρό

Οι προβλέψεις έπεσαν έξω.  Η απάντηση των Ελλήνων ήταν ξεκάθαρη. ΟΧΙ. Ακόμη και οι προσδοκίες του Μεγάρου Μαξίμου ξεπερνιούνται. 

Το βράδυ της 5ης Ιουλίου του 2015 το «όχι» επικρατεί σε όλους τους νομούς με συνολικό ποσοστό 61,31% έναντι 38,69%. Οι Έλληνες βγαίνουν ξανά στους δρόμους σε κλίμα χαράς.

Η κυβέρνηση πανηγυρίζει τη νίκη της, όμως, σύντομα η ιστορία θα εξελισσόταν διαφορετικά.

Η ιστορία που γράφτηκε αλλιώς

Το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος σηματοδότησε την έναρξη μιας περιόδου έντονων πολιτικών εξελίξεων.

Το βράδυ της 5ης Ιουλίου 2015, ο τότε πρόεδρος της Νέας Δημοκρατίας, Αντώνης Σαμαράς, ανακοίνωσε την παραίτησή του από την ηγεσία του κόμματος, αναλαμβάνοντας την ευθύνη για το αποτέλεσμα. Καθήκοντα μεταβατικού προέδρου ανέλαβε ο Ευάγγελος Μεϊμαράκης.

Την επομένη του δημοψηφίσματος υπέβαλε την παραίτησή του και ο υπουργός Οικονομικών, Γιάνης Βαρουφάκης. Όπως ο ίδιος ανέφερε, η απόφασή του συνδέθηκε με την εκτίμηση ότι η αποχώρησή του θα μπορούσε να διευκολύνει τις επερχόμενες διαπραγματεύσεις της ελληνικής κυβέρνησης με τους ευρωπαίους εταίρους.

Παράλληλα, ο τότε πρωθυπουργός Αλέξης Τσίπρας ζήτησε από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, Προκόπη Παυλόπουλο, τη σύγκληση του Συμβουλίου Πολιτικών Αρχηγών, με στόχο τη διαμόρφωση κοινής εθνικής γραμμής ενόψει της συνέχισης των διαπραγματεύσεων.

Τις επόμενες ημέρες ακολούθησαν εντατικές επαφές μεταξύ της ελληνικής κυβέρνησης και των ευρωπαϊκών θεσμών, καθώς και διαβουλεύσεις με ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, σε μια προσπάθεια να επιτευχθεί συμφωνία για τη χρηματοδότηση της χώρας και να διασφαλιστεί η παραμονή της στην Ευρωζώνη. Στη διαδικασία αυτή σημαντικό ρόλο διαδραμάτισαν και πρωτοβουλίες της γαλλικής κυβέρνησης.

Στις 13 Ιουλίου 2015 επιτεύχθηκε συμφωνία σε επίπεδο Συνόδου Κορυφής της Ευρωζώνης, η οποία άνοιξε τον δρόμο για τη σύναψη του τρίτου προγράμματος οικονομικής προσαρμογής της Ελλάδας. Η συμφωνία εγκρίθηκε στη συνέχεια από την ελληνική Βουλή και αποτέλεσε τη βάση για τη νέα δανειακή σύμβαση με τους ευρωπαϊκούς εταίρους.

Λίγες εβδομάδες αργότερα, στις 20 Αυγούστου 2015, ο Αλέξης Τσίπρας υπέβαλε την παραίτηση της κυβέρνησής του και προκήρυξε πρόωρες βουλευτικές εκλογές, επιδιώκοντας νέα λαϊκή εντολή. Οι εκλογές πραγματοποιήθηκαν στις 20 Σεπτεμβρίου 2015 και ανέδειξαν εκ νέου τον ΣΥΡΙΖΑ πρώτο κόμμα, οδηγώντας στον σχηματισμό νέας κυβέρνησης συνεργασίας με τους Ανεξάρτητους Έλληνες.

Η σχέση ανάμεσα στο αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος και στη συμφωνία που ακολούθησε αποτέλεσε αντικείμενο πολιτικής αντιπαράθεσης τα επόμενα χρόνια και εξακολουθεί να αποτελεί σημείο αναφοράς στον δημόσιο διάλογο για την περίοδο της οικονομικής κρίσης.

Η Ιθάκη και το δημοψήφισμα

Το δημοψήφισμα επανήλθε στον πολιτικό διάλογο τον Νοέμβριο του 2025, με την κυκλοφορία του βιβλίου του Αλέξη Τσίπρα Ιθάκη. Ο πρώην πρωθυπουργός έγραψε για τις αθέατες πλευρές των καθοριστικών πολιτικών εξελίξεων εκείνης της περιόδου. Ο ίδιος αποκάλυψε ότι το δημοψήφισμα δεν ήταν μια απόφαση της τελευταίας στιγμής, αλλά ωρίμαζε μέσα του η ιδέα ήδη από τον άνοιξη του 2015.

Σύμφωνα με όσα περιγράφονται στο βιβλίο, ο τότε πρωθυπουργός είχε προϊδεάσει τους στενούς συνεργάτες του για τις σκέψεις του κατά τη διάρκεια μιας πρωινής συνάντησης στη βεράντα του Μεγάρου Μαξίμου. «Παιδιά, αυτό δεν τραβάει. Χρειαζόμαστε ένα εναλλακτικό σχέδιο», τους είπε. Κατά την αφήγησή του, το δημοψήφισμα αποτελούσε «η μόνη κίνηση με πραγματικό πολιτικό βάρος», καθώς θα μετέφερε τη συζήτηση από το πλαίσιο των διαπραγματεύσεων στη λαϊκή ετυμηγορία και θα έστελνε το μήνυμα ότι η κυβέρνηση δεν ενεργούσε υπό καθεστώς πίεσης.

Η πρόταση, σύμφωνα με το βιβλίο, αντιμετωπίστηκε με επιφυλάξεις. Συνεργάτες του εξέφρασαν την ανησυχία ότι θα μπορούσε να εκληφθεί ως δημοψήφισμα για την παραμονή της χώρας στο ευρώ, μια ερμηνεία που ο Αλέξης Τσίπρας απορρίπτει. Όπως αναφέρει, το plan B, δηλαδή η προσφυγή σε δημοψήφισμα, δεν ήταν η αρχική του επιδίωξη. «Ήμουν διατεθειμένος να δεχτώ ακόμα και όρους που ιδεολογικά με απωθούσαν, προκειμένου να βρεθεί ένας δρόμος εξόδου από την κρίση». Ωστόσο, υποστηρίζει ότι οι συνεχείς αλλαγές στις προτάσεις των δανειστών «έσπρωξαν» τα πράγματα προς αυτή την κατεύθυνση.

Η αφήγηση μεταφέρεται στη συνάντηση της 24ης Ιουνίου με τους Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ, Κριστίν Λαγκάρντ, Μάριο Ντράγκι, Γερούν Ντάισελμπλουμ και Κλάους Ρέγκλινγκ. Όπως περιγράφει ο πρώην πρωθυπουργός, οι απαιτήσεις αυξάνονταν χωρίς να διαφαίνεται προοπτική συμφωνίας. Την επόμενη ημέρα, οι ευρωπαϊκοί θεσμοί παρουσίασαν νέα πρόταση, την οποία ο ίδιος χαρακτηρίζει ανεφάρμοστη, σημειώνοντας ότι τότε τέθηκε οριστικά σε εφαρμογή το plan B.

Ακολουθεί η σύσκεψη στις Βρυξέλλες, με τη συμμετοχή των Γιάννη Δραγασάκη, Ευκλείδη Τσακαλώτου, Νίκου Παππά, Γιάνη Βαρουφάκη και Γιώργου Χουλιαράκη, κατά την οποία ο Αλέξης Τσίπρας γνωστοποίησε την πρόθεσή του να προχωρήσει σε δημοψήφισμα, ζητώντας να τηρηθεί απόλυτη μυστικότητα. Στην κυβερνητική σύσκεψη που ακολούθησε στην Αθήνα, στις 26 Ιουνίου, ο Γιάννης Δραγασάκης ήταν ο μόνος που ανέλυσε τις πιθανές συνέπειες της απόφασης, μεταξύ των οποίων και το ενδεχόμενο επιβολής capital controls. Ο Πάνος Καμμένος φέρεται να υποστήριξε θερμά την επιλογή αυτή, προτείνοντας ακόμη και προληπτικό κλείσιμο των τραπεζών, ενώ ο Παναγιώτης Λαφαζάνης έκανε λόγο για «κατάσταση πολέμου» και εισηγήθηκε μετάβαση σε εθνικό νόμισμα. Θετική στάση απέναντι στην πρόταση διατηρούσε, σύμφωνα με την ίδια αφήγηση, και ο Ευκλείδης Τσακαλώτος.

Αναφερόμενος στις διαβουλεύσεις που ακολούθησαν μετά το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος, ο Αλέξης Τσίπρας περιγράφει ένα διχασμένο ευρωπαϊκό σκηνικό. Όπως υποστηρίζει, υπήρχαν πιέσεις από τις Ηνωμένες Πολιτείες και τον Μάρτιν Σουλτς υπέρ της παραμονής της Ελλάδας στην Ευρωζώνη, ενώ από την άλλη πλευρά ο Βόλφγκανγκ Σόιμπλε και άλλοι αξιωματούχοι υποστήριζαν διαφορετική προσέγγιση. Ο ίδιος αναφέρει ότι μέχρι και την τελευταία στιγμή προβληματιζόταν για το αν θα έπρεπε να αποδεχθεί τη συμφωνία.

Ύστερα από πολύωρες διαπραγματεύσεις, έρχεται η συμφωνία της 13ης Ιουλίου. Ο Αλέξης Τσίπρας περιγράφει την τότε καγκελάριο της Γερμανίας, Άνγκελα Μέρκελ, ως «χλομή από την κούραση», σημειώνοντας ότι του εκμυστηρεύτηκε πως δεν είχε βιώσει ξανά μια τόσο απαιτητική διαδικασία. Επιστρέφοντας στο γραφείο της ελληνικής αντιπροσωπείας, ο πρώην πρωθυπουργός αναφέρει ότι περιορίστηκε να πει: «Τελειώσαμε», αφήνοντας, όπως σημειώνει, ανοιχτή την ερμηνεία για το αν αναφερόταν στη συγκεκριμένη συνεδρίαση ή στο τέλος μιας ολόκληρης περιόδου διαπραγματεύσεων.

Όπως γράφει, εκείνες οι 15 μέρες άλλαξαν τόσο τον ίδιο όσο και τη χώρα.

Κάνε κλικ και δες περισσότερο
Flash.gr στην αναζήτηση της Google