Ουκρανία: Τον έθαψαν ως νεκρό στον πόλεμο και τρία χρόνια μετά τηλεφώνησε στη μητέρα του

Τρία χρόνια πριν, τον Μάιο του 2023 ο Ουκρανός Ναζάρ Νταλέτσκι είχε κηρυχθεί νεκρός. Η ανάλυση DNA, όπως είπαν οι αξιωματούχοι στη μητέρα του, δεν άφηνε κανένα περιθώριο αμφιβολίας. Εθελοντής στο μέτωπο από τις πρώτες εβδομάδες του πολέμου, ο Ναζάρ είχε θεωρηθεί ακόμη ένα θύμα της ρωσικής εισβολής στα ουκρανικά εδάφη.

Τα λείψανά του ενταφιάστηκαν στο νεκροταφείο του χωριού του. Τους μήνες που ακολούθησαν την κηδεία, η μητέρα του, Ναταλία, επισκεπτόταν τον τάφο του τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα, στην αρχή για να κλάψει, αργότερα για να στέκεται σιωπηλή, θυμούμενη τον μοναχογιό της.

Πριν από λίγες εβδομάδες, σχεδόν τρία χρόνια μετά την κηδεία, ο Ναζάρ απελευθερώθηκε από ρωσική φυλακή στο πλαίσιο ανταλλαγής αιχμαλώτων. Λίγο μετά την αποβίβασή του από το λεωφορείο σε ουκρανικό έδαφος, του έδωσαν ένα κινητό τηλέφωνο.

Η στιγμή που η Ναταλία άκουσε ξανά τη φωνή του γιου της καταγράφηκε από έναν αξιωματούχο της περιοχής, σε ένα βίντεο κινητού γεμάτο συναίσθημα. «Θεέ μου, πόσο σε περίμενα, παιδί μου πολύτιμο», έλεγε κλαίγοντας, ανάμεσα σε σοκ και χαρά. «Έχεις χέρια, πόδια; Είναι όλα στη θέση τους;».

Το βίντεο έγινε viral στην Ουκρανία. Το απροσδόκητο ευτυχές τέλος άγγιξε μια χώρα που διψά για καλά νέα. Όμως το θετικό αυτό αποτέλεσμα ήρθε ύστερα από μια οδυνηρή διαδρομή για μάνα και γιο.

«Ο γιος σου πιάστηκε αιχμάλωτος»

Έναν μήνα μετά το τηλεφώνημα, η Ναταλία υποδέχτηκε τον Guardian στο σπιτάκι στο χωριό Βελίκι Ντορόσιβ, κοντά στο Λβιβ. Ο Ναζάρ, γεννημένος το 1979, ήταν, όπως είπε, ένα γλυκό παιδί που αγαπούσε τις αγκαλιές. Όμως «η δεκαετία του ’90 ήταν δύσκολη» και τελείωσε το σχολείο χωρίς απολυτήριο. Παντρεύτηκε και απέκτησε μια κόρη. Ο γάμος δεν κράτησε, και εκείνος γύρισε να ζήσει με τους γονείς του. Όταν το 2014 φιλορωσικές δυνάμεις ξεκίνησαν τη σύγκρουση στο Ντονμπάς, υπηρέτησε τέσσερις θητείες στα ανατολικά. Στο ενδιάμεσο έκανε περιστασιακές δουλειές, οικοδομές και ανακαινίσεις.

Τον Φεβρουάριο του 2022, μετά τη ρωσική εισβολή, παρουσιάστηκε εθελοντικά στη τοπική στρατιωτική μονάδα. Τον απέρριψαν δύο φορές, αλλά την τρίτη τον δέχτηκαν, παρά κάποια ιατρικά ζητήματα. Το Πάσχα έφυγε από το χωριό για το μέτωπο στο Ντονμπάς.

Τηλεφωνούσε στη μητέρα του κάθε μέρα. Οι συνομιλίες διαρκούσαν λίγα δευτερόλεπτα. «Μαμά, είμαι ζωντανός», της έλεγε, χωρίς λεπτομέρειες. Στο τέλος της δεύτερης εβδομάδας, εκείνη κατάλαβε πως τα πράγματα αγρίευαν. Της είπε ότι οι βομβαρδισμοί ήταν τόσο σφοδροί, που εκείνος και οι σύντροφοί του ήταν καθηλωμένοι σε μια τάφρο.

Την επόμενη μέρα, Κυριακή, ο Ναζάρ δεν τηλεφώνησε στην ώρα του. Η Ναταλία γύριζε μέσα στο σπίτι κοιτάζοντας το κινητό. Το τηλέφωνο χτύπησε λίγο πριν τα μεσάνυχτα – αλλά δεν ήταν ο Ναζάρ.

«Ο γιος σου πιάστηκε αιχμάλωτος», είπε μια φωνή.
«Και ποιος είσαι εσύ;» ρώτησε.
«Αυτός που τον έπιασε.»
Και η γραμμή έκλεισε.

Ο Ναζάρ νεκρός

Η Ναταλία ξεκίνησε τότε τον μαραθώνιο που έχουν διανύσει χιλιάδες ουκρανικές οικογένειες τα τελευταία τέσσερα χρόνια: υπηρεσίες, ΜΚΟ, χαρτιά, ερωτήματα, αγωνιώδεις προσπάθειες να εντοπιστεί σε ποια ρωσική φυλακή κρατούνταν ο γιος της. Καμία απάντηση.

Τελικά, τον Μάιο του 2023, της τηλεφώνησε ένας Ουκρανός αξιωματούχος από το Χάρκιβ, με τα χειρότερα νέα. Ο Ναζάρ ήταν νεκρός. Είχε πεθάνει τον προηγούμενο Σεπτέμβριο, στα 44α γενέθλιά του. Από διαδοχικά τηλεφωνήματα προέκυψαν λεπτομέρειες: ένα κομβόι αυτοκινήτων στην περιοχή του Ντονέτσκ είχε δεχτεί επίθεση, ο Ναζάρ ήταν ένας από τους στρατιώτες που επέβαιναν, ντυμένοι με πολιτικά.

Δεν ήταν ξεκάθαρο πώς είχε βρεθεί εκεί, και η Ναταλία αρχικά δεν πίστεψε την ιστορία. Ο γιος της έπρεπε να είναι φυλακισμένος στη Ρωσία, τίποτα δεν ταίριαζε. Αλλά η αξιωματούχος ήταν κατηγορηματική, πιθανότατα κουρασμένη από συγγενείς που αρνούνταν να δεχτούν το θάνατο των δικών τους. «Το DNA ταιριάζει απόλυτα», της είπε. «Αν δεν θέλετε να παραλάβετε τα λείψανα, μπορούμε να τα θάψουμε εδώ.»

Η σκέψη πως ο τάφος του γιου της θα ήταν μακριά την οδήγησε να αρχίσει να αποδέχεται την ιδέα: «Είπα: “Εντάξει, αν είναι όντως το παιδί μου, αν το DNA όντως ταιριάζει, θα τον πάρουμε πίσω”.»

Τα λείψανα επέστρεψαν στο χωριό σε δύο σακιά. Στο φέρετρο είχαν σκεπάσει τα υπολείμματα με στρατιωτική στολή. Η Ναταλία έβαλε μέσα και δικά του πράγματα: «Έβαλα μια φόρμα, ένα καλό σακάκι και ωραία παπούτσια… και του έβαλα και κάτι να φάει. Σκεφτόμουν ότι το παιδί μου είχε μείνει αιχμάλωτο, θα ήταν νηστικό. Του έβαλα μπισκότα, σοκολάτες…».

Τα πρώτα νέα

Ο Ναζάρ ετάφη δίπλα στον πατέρα του, που είχε πεθάνει τρία χρόνια νωρίτερα. Τα ρούχα του τα μοίρασε σε συγγενείς, κρατώντας μόνο ένα γκρι πουλόβερ. Τον Μάιο του 2024, έλαβε έγγραφο υπογεγραμμένο από τον αρχηγό του ουκρανικού στρατού, απονέμοντάς του μεταθανάτια τιμητική διάκριση.

Η απώλεια την κατέβαλε σωματικά και ψυχικά. Εξαντλημένη, με συχνές κρίσεις υπέρτασης, νοσηλεύτηκε πολλές φορές. Σιγά σιγά όμως άρχισε να συμφιλιώνεται με το τραύμα. Προσευχόταν για την ψυχή του κάθε Κυριακή και επισκεπτόταν συχνά τον τάφο.

Ένα πράγμα, όμως, δεν την άφηνε σε ησυχία: δεν τον έβλεπε ποτέ στα όνειρά της. «Σε αυτά τα τρία χρόνια και εννέα μήνες, ούτε μία φορά. Μπορείς να το φανταστείς; Έκλαιγα πάνω από τον τάφο λέγοντας: “Γιατί δεν έρχεσαι στα όνειρά μου;” Μα δεν ήρθε ποτέ.»

Τον περασμένο Σεπτέμβριο, η ανιψιά της ήρθε στο σπίτι και της είπε να καθίσει και είχε νέα. Δύο αιχμάλωτοι είχαν επιστρέψει από τη Ρωσία και και οι δύο έλεγαν ότι είχαν δει τον Ναζάρ ζωντανό τον τελευταίο χρόνο. Η Ναταλία άρχισε τις ερωτήσεις. «Έκλαιγα από χαρά, φώναζα, αλλά είπα ότι μέχρι να ακούσω τη φωνή του, δεν θα πιστέψω τίποτα.»

Πήγε στην αστυνομία, όπου πήραν νέο δείγμα DNA. Τη ρώτησαν μήπως είχε γεννήσει άλλο γιο; Δεν υπήρχε άλλη εξήγηση για την ταύτιση. Τους είπε ότι είχε έναν γιο και μία κόρη, και τέλος. «Αν το DNA ταίριαζε με του πατέρα, μπορεί να υπήρχε κάποια πιθανότητα. Αλλά ταίριαζε με το δικό μου.»

Το πρώτο τηλεφώνημα

Με το νέο έτος, το ουκρανικό κέντρο συντονισμού για αιχμαλώτους πολέμου την ενημέρωσε πως ο Ναζάρ ήταν ζωντανός και κρατούνταν ακόμη στη Ρωσία. Στις αρχές Φεβρουαρίου της είπαν ότι θα συμπεριλαμβανόταν σε ανταλλαγή την επόμενη μέρα, μόνο όταν του μίλησε μετά την απελευθέρωση πίστεψε πως ζούσε.

Ο ίδιος δεν είχε ιδέα ότι η οικογένειά του τον θεωρούσε νεκρό. Στην αρχή μάλιστα νόμιζε ότι οι εθελοντές του έλεγαν πως είχε πεθάνει η μητέρα του. Είπε στη Ναταλία πως είχε θελήσει να της στείλει μήνυμα μέσω συγκρατούμενου που είχε πρόσβαση σε τηλέφωνο έναντι χρημάτων, αλλά δεν θυμόταν το νούμερό της.

Σήμερα, έναν μήνα μετά, ο Ναζάρ βρίσκεται ακόμη σε κέντρο αποκατάστασης σε άλλη περιοχή της Ουκρανίας και δεν έχει επανενωθεί με τη μητέρα του. Μιλούν καθημερινά με βιντεοκλήση. Δεν μιλάει για όσα συνέβησαν στη φυλακή, αν και υπαινίχθηκε συχνούς ξυλοδαρμούς. Οι περισσότεροι Ουκρανοί αιχμάλωτοι περιγράφουν αυθαίρετη βία, βασανιστήρια και εξευτελισμό στα ρωσικά κρατητήρια.

«Τα πόδια του πονάνε πολύ και ακούει συνέχεια θορύβους. Αλλά το μυαλό του είναι καθαρό, το βλέπω όταν μιλάμε», λέει η Ναταλία.

Ένα μυστήριο παραμένει: σε ποιον άνηκαν τα λείψανα που θάφτηκαν ως δικά του; Κάπου ίσως μια οικογένεια κρατιέται ακόμη από την ελπίδα, και μπορεί σύντομα να μάθει άσχημα νέα. Μετά την επανεμφάνιση του Ναζάρ, τα λείψανα εκτάφηκαν και στάλθηκαν για νέα ανάλυση, τα αποτελέσματα αναμένονται τις επόμενες εβδομάδες.