«Πώς ήταν η ωραία Ελένη;»: Η διάλεξη του καθηγητή Λιαντίνη που εξηγεί το τέχνασμα του Ομήρου

Στον απόηχο του σάλου που έχει προκληθεί με την επιλογή της οσκαρικής ηθοποιού Λουπίτα Νιόνγκο, η οποία υποδύεται τον ομηρικό χαρακτήρα της ωραίας Ελένης στη νέα ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν «Οδύσσεια», ήρθε στο φως ένα βίντεο από διάλεξη που είχε δώσει ο καθηγητής της Φιλοσοφικής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Δημήτρης Λιαντίνης.

Ο καθηγητής Λιαντίνης, απευθυνόμενος στους μετεκπαιδευόμενους δασκάλους του Μαράσλειου Διδασκαλείου εξηγεί πώς ο ίδιος ο Όμηρος κατάφερε με ένα μόνο τέχνασμα να προκαλέσει τον κάθε αναγνώστη να δημιουργήσει τη δική του «ωραία Ελένη». Όπως εξηγεί, ο αρχαίος Έλληνας ποιητής δεν έδωσε ποτέ λεπτομερή περιγραφή της εξωτερικής όψης της συζύγου του Μενελάου παρά μόνον μερικά επίθετα όπως: καλλίκομος (δηλαδή που έχει ωραία μαλλιά), καλλιπάρηος (δηλαδή με ωραίο πρόσωπο), λευκώλενος (με λευκά χέρια) και τανύπεπλος (ωραία ντυμένη).

Όπως τονίζει ο Δημήτρης Λιαντίνης, ο Όμηρος δεν ήθελε να περιορίσει την ηρωίδα του σε συγκεκριμένο πλαίσιο αφού η ομορφιά δεν έχει όρια και ο καθένας την αντιλαμβάνεται διαφορετικά. 

«Πώς ήταν αυτή η Ελένη για να πούμε ότι ήταν η γυναίκα με την αξεπέραστη ομορφιά; Ήταν ψηλή; Ήταν λιγνή; Ήταν καμαροφρύδα; Τα μάτια της, πώς ήταν; Γαλανά; Μαύρα; Για κοιτάξτε, κανένα από αυτά τα στοιχεία. Δεν μας δίνει κανένα συγκεκριμένο φυσιογνωμικό χαρακτηριστικό. Τι σημαίνει αυτό; Εδώ είναι η επίνοια και η εφεύρεση του Ομήρου: Την άφησε την Ελένη να την πλάσει ο καθένας μας όπως θέλει, όσο μπορεί και όπου μπορεί και φτάνει με τη φαντασία του. Διότι αν μου έλεγε ότι είχε μεγάλα στήθη, θα έλεγα "μου αρέσουν οι μικροβύζες". Αν μου έλεγε ότι είναι ξανθιά, η Μέριλιν Μονρόε, θα έλεγα "εμένα μου αρέσει η Ρόμι Σνάιντερ που είναι καστανή". Αν έλεγε τούτο, εκείνο, περιόριζε την ομορφιά, την έκανε πεπερασμένη που σημαίνει ότι της αφαιρούσε το στοιχείο του Απείρου» αναφέρει ο Λιαντίνης.

«Η Ελένη είναι το σύμβολο που έχουμε, η ιδέα που έχουμε, η αισθητική καλλιέργεια σε τελική ανάλυση που έχει ο καθένας μας που τον οδηγεί πού για την ομορφιά; Για να το πούμε πολύ απλά, θα σας θυμίσω έναν στίχο του Ναζίμ Χικμέτ που λέει σε ένα τραγούδι του "οι πιο ωραίοι έρωτες είναι εκείνοι που δεν ζήσαμε". Αυτό κάνει ο Όμηρος εδώ. Δεν μιλάμε για κορυφές πια, είναι μια ακραία μορφή ομορφιάς. Μιλάμε για ύψος και στο ύψος ανοιγόμαστε σε μια άπειρη διάσταση. Είναι μια εφεύρεση που επινόησε ο Όμηρος που προεξοφλεί ότι και στο μέλλον δεν θα γεννηθεί γυναίκα ωραιότερη από την Ελένη» συνεχίζει. «Γιατί αυτή την υπέροχη γυναίκα, το αρχέτυπο του θηλυκού οι Έλληνες τη θελήσανε μοιχαλίδα και άπιστη;» προσθέτει.

Ποια ήταν η Ωραία Ελένη

Η Ωραία Ελένη αποτελεί το πλέον διλημματικό πρόσωπο (αθωότητας ή ενοχής) στην ελληνική μυθολογία. Η «αρπαγή» της από τον Πάρη και η μεταφορά της στην Τροία έγινε αφορμή, σύμφωνα με την Ιλιάδα, του μακροβιότερου πολέμου όλης της αρχαιότητας, του δεκαετούς Τρωικού Πολέμου, έχοντας προηγουμένως συνεγείρει όλα τα αρχαία ελληνικά βασίλεια κατά της Τροίας.

Ο Όμηρος την ονομάζει κόρη του Δία από την επαφή του με τη Λήδα, την οποία επεσκέφθη μεταμορφωμένος σε λευκό κύκνο, φερόμενη έτσι κατά τον αυτό μύθο αδελφή εξ αίματος των Διοσκούρων Κάστορα και Πολυδεύκη. Παράλληλα όμως τη θεωρεί κόρη του μυθικού ήρωα του Άργους Τυνδάρεω και της Λήδας και συνεπώς αδελφή της Κλυταιμνήστρας, της Τιμάνδρας, καθώς και του Κάστορα και Πολυδεύκη, οι αποκαλούμενοι στον μύθο αυτόν "Τυνδαρίδες", προσδίδοντάς έτσι ηρωική καταγωγή από Σπάρτη και το ευρύτερο Άργος. Σημειώνεται ότι ο από Τυνδάρεω μύθος γέννησης της Ελένης φέρεται να είναι πολύ αρχαιότερος από εκείνον τον από Διός γέννησης.

Τα χολιγουντιανά πρόσωπα της ωραίας Ελένης

Η Ωραία Ελένη έχει παρουσιαστεί στον κινηματογράφο σε διάφορες εκδοχές, με πιο γνωστή τη σύγχρονη υπερπαραγωγή Troy (2004) του Wolfgang Petersen. Στην ταινία αυτή, την Ελένη υποδύεται η Diane Kruger, ενώ πρωταγωνιστούν επίσης ο Brad Pitt ως Αχιλλέας και ο Orlando Bloom ως Πάρις. Αποτελεί τη δημοφιλέστερη κινηματογραφική αναπαράσταση του μύθου τα τελευταία χρόνια.

Μία παλαιότερη κλασική εκδοχή είναι η ταινία Helen of Troy (1956), όπου τον ρόλο της Ελένης ερμηνεύει η Rossana Podestà. Η ταινία ανήκει στο είδος των επικών ιστορικών παραγωγών της εποχής και παρουσιάζει με εντυπωσιακό τρόπο τον Τρωικό Πόλεμο.

Τέλος, η τηλεοπτική μίνι σειρά Helen of Troy (2003), με τη Sienna Guillory στον πρωταγωνιστικό ρόλο, προσφέρει μια πιο ρομαντική και δραματική προσέγγιση της ιστορίας, εστιάζοντας περισσότερο στα συναισθήματα και στις σχέσεις των ηρώων.