Τζίμης Πανούσης: 8 χρόνια από τότε που «έφυγε» ένα φαινόμενο που δεν μάσησε ποτέ τα λόγια του

Σαν σήμερα, στις 13 Ιανουαρίου 2018, έφυγε από τη ζωή ο Τζίμης Πανούσης, ένας καλλιτέχνης που δεν υπηρέτησε ποτέ την ευκολία, ούτε τη σιωπή. Ο Πανούσης υπήρξε κάτι πολύ περισσότερο από μουσικός ή σατιρικός περφόρμερ: ήταν μια διαρκής πρόκληση προς την εξουσία, τα στερεότυπα και την κοινωνική υποκρισία, ένας δημιουργός που αντιμετώπισε τη σάτιρα ως πράξη πολιτική και υπαρξιακή.

Γεννημένος στην Αθήνα στις 12 Φεβρουαρίου 1954, κινήθηκε από νωρίς έξω από τα όρια του «καθωσπρεπισμού». Πριν ακόμη καθιερωθεί στη μουσική, δοκίμασε το θέατρο, τη δουλειά σε περιοδεύοντες θιάσους, ακόμη και μια σύντομη –και ασφυκτική για τον ίδιο– θητεία στην Εθνική Τράπεζα, από την οποία παραιτήθηκε γρήγορα. Η επιλογή του ήταν ξεκάθαρη: καμία κανονικότητα που να απαιτεί φίμωση.

Οι Μουσικές Ταξιαρχίες και η γέννηση ενός φαινομένου

Με τις Μουσικές Ταξιαρχίες έθεσε τις βάσεις μιας σάτιρας ωμής, ενοχλητικής και συνειδητά «αντιεμπορικής». Οι στίχοι του στόχευαν την πολιτική εξουσία, την Εκκλησία, τα ΜΜΕ, αλλά και τον ίδιο τον μέσο άνθρωπο, χωρίς εξαιρέσεις και χωρίς άφεση αμαρτιών. Δίσκοι όπως «Χημεία και Τέρατα», «Δουλειές του Κεφαλιού», «Ο Ρομπέν των Χαζών» και αργότερα το «Με Λένε Πόπη» καθιέρωσαν ένα προσωπικό ύφος, όπου το χιούμορ συναντούσε τη βλασφημία και η μουσική τη θεατρική πρόκληση.

Δεν δίστασε να σατιρίσει ακόμη και τα ίδια τα σύμβολα της εθνικής ή πολιτισμικής «ιερότητας», γεγονός που τον έφερε επανειλημμένα αντιμέτωπο με τη Δικαιοσύνη. Από τις κατηγορίες για προσβολή εθνικού συμβόλου μέχρι τις πολύκροτες δικαστικές διαμάχες με γνωστά πρόσωπα του χώρου, ο Πανούσης μετατράπηκε σε σύμβολο της σύγκρουσης ανάμεσα στην τέχνη και τα όρια της ανεκτικότητας.

Παράλληλα με τη σκηνή, άφησε ισχυρό αποτύπωμα στο ραδιόφωνο και στη γραφή. Εκπομπές όπως ο «Δούρειος Ήχος» και βιβλία όπως «Η Ζάλη των Τάξεων», «Πικρέ, Μικρέ μου Αράπη» και «Το Κυνήγι της Γκόμενας» αποκάλυπταν έναν δημιουργό που χρησιμοποιούσε τη σάτιρα ως εργαλείο αποδόμησης της καθημερινής βίας, του σεξισμού, του εθνικισμού και της κοινωνικής υποκρισίας.

Στη σκηνή μέχρι το τέλος

Ακόμη και στα τελευταία χρόνια της ζωής του, ο Πανούσης δεν έδειξε καμία διάθεση να «κάτσει στα αυγά του». Επανένωσε τις Μουσικές Ταξιαρχίες το 2015, συνέχισε τις παραστάσεις και παρέμεινε αιχμηρός, συχνά πιο απαισιόδοξος, αλλά πάντα ειλικρινής.

Στις 1 Δεκεμβρίου 2017, κατέρρευσε επί σκηνής στο Κύτταρο, σε μια στιγμή που έμοιαζε σχεδόν συμβολική: ένας καλλιτέχνης που «έπεσε» δουλεύοντας. Πέθανε λίγες εβδομάδες αργότερα, στις 13 Ιανουαρίου 2018, από καρδιακή ανακοπή.

8 χρόνια μετά, οι στίχοι του πάντα επίκαιροι...

Ο Τζίμης Πανούσης δεν άφησε πίσω του σχολή... Άφησε μία στάση ζωής. Υπενθύμισε ότι η σάτιρα δεν είναι διακόσμηση της δημοκρατίας, αλλά το πιο ενοχλητικό της καθρέφτισμα. Οκτώ χρόνια μετά τον θάνατό του, οι στίχοι του εξακολουθούν να ακούγονται επίκαιροι – ίσως γιατί οι κοινωνίες αλλάζουν πιο αργά από την ανάγκη να ειπωθεί η αλήθεια χωρίς φίλτρα.

Και αυτή ήταν, τελικά, η μεγαλύτερη «αμαρτία» του Τζίμη Πανούση... Δεν έμαθε ποτέ να μασάει τα λόγια του.

10 από τις πιο χαρακτηριστικές ατάκες του Τζίμη Πανούση

• «Η μοναδική μονή χωρίς σκάνδαλα είναι η μονή ταρίφα στα ταξί»

• «Όπως είχε προφητεύσει ο συνάδελφός μου ο Παϊσιος, τον οποίο είχα γνωρίσει και προσωπικά, οι Φραγκολεβαντίνοι θα φοβηθούνε και θα ταραχθούν από την «κοφτερή ανατολή» που θ' ανατείλει στην πατρίδα μας. Στ' αγγλικά αυτό λέγεται «sharp east» δηλαδή «Σαρπιστ», που αν το διαβάσεις ανάποδα είναι "Τσίπρας"»

• «Το επίπεδο που ζούμε είναι χαμηλό, αλλά δε φοβόμαστε θα πέσουμε κι άλλο»

• «Πάμε για διαφημίσεις και σε λίγο και πάλι χαζοί»

• «Αν σας πει κάποιος ότι ανήκει εις την Αριστερά, ρωτήστε τον: Αριστερά μπαίνοντας ή Αριστερά βγαίνοντας;»

• «Η μεγαλύτερη τρομοκρατική οργάνωση είναι η συνωμοσία των κηφήνων της Βουλής»

• «Δεν έχουν συλλάβει ποτέ την αλήθεια, γιατί παίρνει αντισυλληπτικά»

• «Όταν μεγαλώσω, θέλω να γίνω νοσοκόμα. Να μην υποδύομαι την πάπια, αλλά να την κρατάω με θάρρος και να ανακουφίζω τους ασθενείς μου»

• «Πίστευα και πιστεύω ότι δεν υπάρχει ειρήνη. Είναι κάποια διαλείμματα μεταξύ δύο πολέμων. Ακόμα και το σήμα της, τι είναι; Το περιστέρι. Ένας αρουραίος με φτερά»

• «Η σάτιρα είναι ενάντια στην εξουσία».