Ανδρικό αντισυλληπτικό χωρίς ορμόνες και μόνιμα αποτελέσματα

Η αναζήτηση για ένα ασφαλές, αναστρέψιμο και μη ορμονικό ανδρικό φάρμακο-αναστολέα της παραγωγής σπέρματος παραμένει εδώ και δεκαετίες ένα από τα μεγαλύτερα στοιχήματα στην αναπαραγωγική ιατρική. Οι διαθέσιμες επιλογές για τους άνδρες εξακολουθούν να περιορίζονται ουσιαστικά στο προφυλακτικό και τη βαζεκτομή, η οποία δεν είναι αντιστρέψιμη. Τώρα, μια νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Proceedings of the National Academy of Sciences δείχνει ότι ίσως υπάρχει ένας νέος δρόμος: η προσωρινή διακοπή της παραγωγής σπέρματος σε ένα πολύ συγκεκριμένο στάδιο της ανάπτυξής του, χωρίς μόνιμες επιπτώσεις στη γονιμότητα.

Πώς το μόριο JQ1 μπλοκάρει προσωρινά την παραγωγή σπέρματος 

Οι ερευνητές από το Cornell University χρησιμοποίησαν ένα μικρό μόριο που ονομάζεται JQ1 για να μπλοκάρουν προσωρινά μια πρωτεΐνη απαραίτητη για την παραγωγή ώριμου σπέρματος. Το εντυπωσιακό εύρημα ήταν ότι, μετά τη διακοπή της θεραπείας, τα ζώα ανέκτησαν πλήρως τη γονιμότητά τους και απέκτησαν φυσιολογικούς απογόνους χωρίς εμφανείς γενετικές βλάβες.

Η μελέτη επικεντρώθηκε σε ένα κρίσιμο στάδιο της δημιουργίας σπερματοζωαρίων που ονομάζεται μειωτική πρόφαση Ι. Πρόκειται για μια φάση όπου τα γενετικά χρωμοσώματα ανταλλάσσουν γενετικό υλικό και προετοιμάζονται για τη δημιουργία ώριμων γαμετών. Οι επιστήμονες θεωρούν εδώ και χρόνια ότι αυτό το στάδιο μπορεί να αποτελέσει ιδανικό «σημείο παρέμβασης», επειδή η διακοπή του εμποδίζει την παραγωγή σπέρματος χωρίς να καταστρέφει τα βλαστοκύτταρα που είναι υπεύθυνα για τη μελλοντική ανανέωση της διαδικασίας.

Στο επίκεντρο της έρευνας βρέθηκε η πρωτεΐνη BRDT, η οποία υπάρχει σχεδόν αποκλειστικά στους όρχεις και παίζει βασικό ρόλο στην ενεργοποίηση γονιδίων που απαιτούνται για τη μετάβαση από τα ανώριμα στα ώριμα σπερματοζωάρια. Το JQ1 μπλοκάρει προσωρινά αυτή την πρωτεΐνη και διακόπτει τη φυσιολογική εξέλιξη της σπερματογένεσης.

Οι ερευνητές χορήγησαν το φάρμακο καθημερινά για τρεις εβδομάδες σε αρσενικά ποντίκια. Μετά τη θεραπεία, οι όρχεις των ζώων είχαν μικρότερο βάρος και ο αριθμός των σπερματοζωαρίων είχε πέσει δραματικά. Οι ιστολογικές εξετάσεις έδειξαν ότι τα ώριμα σπερματοζωάρια σχεδόν εξαφανίστηκαν από τους ιστούς των όρχεων, ενώ πολλά από όσα παρέμεναν εμφάνιζαν παραμορφώσεις στο κεφάλι και στην ουρά τους.

Παράλληλα, οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν προηγμένες τεχνικές ανάλυσης RNA ενός κυττάρου κάθε φορά, ώστε να παρακολουθήσουν με ακρίβεια ποια γονίδια απενεργοποιούνταν κατά τη διάρκεια της θεραπείας. Διαπίστωσαν ότι το JQ1 κατέστειλε ένα κρίσιμο «κύμα» γενετικής δραστηριότητας που συμβαίνει φυσιολογικά στη μέση της μείωσης και είναι απαραίτητο για τη δημιουργία λειτουργικών σπερματοζωαρίων.

Η γονιμότητα επανήλθε πλήρως μετά τη διακοπή της θεραπεία 

Αυτό που έκανε τη μελέτη να ξεχωρίζει όμως ήταν το τι συνέβη μετά. Έξι εβδομάδες αφότου σταμάτησε η χορήγηση του φαρμάκου, η παραγωγή σπέρματος είχε ουσιαστικά επανέλθει. Οι ιστοί των όρχεων έμοιαζαν φυσιολογικοί, ο αριθμός των σπερματοζωαρίων είχε αποκατασταθεί και οι γενετικοί δείκτες της μείωσης λειτουργούσαν ξανά κανονικά.

Η πλήρης αποκατάσταση χρειάστηκε περισσότερο χρόνο σε ορισμένα επίπεδα. Οι ερευνητές παρακολούθησαν τα ζώα για περίπου 30 εβδομάδες μετά τη διακοπή του φαρμάκου και είδαν ότι ακόμα και οι πιο λεπτές αλλαγές στη γονιδιακή δραστηριότητα είχαν εξαφανιστεί. Τα ποντίκια απέκτησαν φυσιολογικούς απογόνους, ενώ και οι απόγονοι αυτοί εμφάνιζαν φυσιολογική γονιμότητα και φυσιολογική ανάπτυξη σπέρματος.

Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα σε κάθε πιθανό ανδρικό αντισυλληπτικό είναι η ασφάλεια του γενετικού υλικού. Οι επιστήμονες ήθελαν να διαπιστώσουν αν η προσωρινή παρέμβαση στη μείωση θα μπορούσε να προκαλέσει ανωμαλίες στα χρωμοσώματα, κάτι που θα αύξανε τον κίνδυνο γενετικών προβλημάτων στους απογόνους. Για τον λόγο αυτό εξέτασαν λεπτομερώς τη διαδικασία ανταλλαγής γενετικού υλικού μεταξύ των χρωμοσωμάτων.

Αν και κατά τη διάρκεια της θεραπείας παρατηρήθηκαν μικρές διαταραχές σε αυτή τη διαδικασία, οι ερευνητές δεν εντόπισαν αυξημένα ποσοστά σοβαρών χρωμοσωμικών λαθών. Μετά τη διακοπή του φαρμάκου, οι σχετικοί δείκτες επέστρεψαν στα φυσιολογικά επίπεδα και τα ώριμα σπερματοζωάρια εμφάνιζαν φυσιολογικό αριθμό χρωμοσωμάτων.

Τι σημαίνει η μελέτη για το μέλλον της ανδρικής αντισύλληψης 

Οι ερευνητές θεωρούν ότι η μελέτη προσφέρει μια σημαντική απόδειξη ότι η ανδρική γονιμότητα μπορεί να ελέγχεται προσωρινά και αναστρέψιμα χωρίς ορμονικές παρεμβάσεις. Σε αντίθεση με τις ορμονικές προσεγγίσεις, που συχνά προκαλούν παρενέργειες όπως αλλαγές στη διάθεση, αύξηση βάρους ή μεταβολές στη libido, η νέα στρατηγική στοχεύει αποκλειστικά τα κύτταρα των όρχεων.

Η ιδέα ενός «χαπιού» για άνδρες που θα μπορεί να διακόπτει προσωρινά την παραγωγή σπέρματος παραμένει ακόμη μακριά, όμως η νέα μελέτη δείχνει ότι ίσως υπάρχει πλέον ένας πιο ρεαλιστικός βιολογικός στόχος. Αν τα αποτελέσματα επιβεβαιωθούν σε επόμενες μελέτες και σε ανθρώπους, η ανδρική αντισύλληψη θα μπορούσε τα επόμενα χρόνια να αλλάξει ριζικά, προσφέροντας περισσότερες επιλογές και πιο ισότιμη κατανομή της ευθύνης για τον οικογενειακό προγραμματισμό.