«Δηλητήριο στον καφέ σας»: Έκθεση αποκαλύπτει εξαιρετικά επικίνδυνα φυτοφάρμακα

Μια νέα έκθεση αποκαλύπτει την ευρεία χρήση εξαιρετικά επικίνδυνων φυτοφαρμάκων (HHPs) σε όλες τις χώρες παραγωγής καφέ. Σε αυτά περιλαμβάνονται φυτοφάρμακα που συνδέονται με τον καρκίνο, τη νευροτοξικότητα, βλάβες στο αναπαραγωγικό σύστημα, ενδοκρινικές διαταραχές και καταστροφική απώλεια βιοποικιλότητας. Πολλά από αυτά τα φυτοφάρμακα έχουν απαγορευτεί στην ΕΕ, ωστόσο οι ευρωπαϊκές εταιρείες συνεχίζουν να τα παράγουν για εξαγωγή, δημιουργώντας ένα τοξικό διπλό πρότυπο. Η PAN Europe τονίζει ότι η Ευρώπη πρέπει να ενισχύσει τη νομοθεσία της και να σταματήσει να προωθεί τη χρήση επικίνδυνων φυτοφαρμάκων τόσο στην Ευρώπη όσο και στον υπόλοιπο κόσμο.

Η έκθεση, με τίτλο «Poison in Your Coffee» («Δηλητήριο στον καφέ σας»), εκπονήθηκε από τις οργανώσεις Coffee Watch, Inkota-network, Deutsche Umwelthilfe και Pesticide Action Network UK. Συνθέτει επιστημονική βιβλιογραφία, κυβερνητικά στοιχεία και επιτόπια έρευνα σε Βραζιλία, Βιετνάμ, Κένυα, Κολομβία και άλλες σημαντικές περιοχές παραγωγής. Αποκαλύπτει ότι ο καφές, ένα από τα πιο πολύτιμα εμπορεύματα στον κόσμο και καθημερινή συνήθεια για δισεκατομμύρια καταναλωτές, εκθέτει τους λάτρεις του καφέ, χωρίς να το γνωρίζουν, σε εξαιρετικά τοξικά φυτοφάρμακα που έχουν απαγορευτεί στην Ευρώπη.

Η έκθεση «δείχνει»:

• Υπολείμματα στον καφέ των καταναλωτών, συμπεριλαμβανομένων τοξικών μιγμάτων υπολειμμάτων πολλαπλών επικίνδυνων φυτοφαρμάκων
• 159 δραστικές ουσίες φυτοφαρμάκων που χρησιμοποιούνται στην παραγωγή καφέ σε μεγάλες χώρες παραγωγής (Βραζιλία, Κένυα και Κολομβία)
• Το 60% των φυτοφαρμάκων στον καφέ ταξινομούνται ως φυτοφάρμακα υψηλής επικινδυνότητας (HHPs)
• Το 59% των φυτοφαρμάκων στον καφέ απαγορεύονται στην Ευρωπαϊκή Ένωση
• Το 19% των δειγμάτων πράσινου καφέ περιέχουν υπολείμματα φυτοφαρμάκων
• Εργαζόμενοι που πεθαίνουν ή αρρωσταίνουν λόγω της χρήσης φυτοφαρμάκων στην παραγωγή καφέ
• Ο εξοπλισμός προστασίας είναι σπάνιος: στη Δομινικανή Δημοκρατία, το 87% των αγροτών ανέφερε ότι δεν φορούσε μάσκες ή γάντια· στην Ινδία, τα δύο τρίτα δεν χρησιμοποιούσαν καμία προστασία
• Η γλυφοσάτη, που έχει ταξινομηθεί ως «πιθανώς καρκινογόνα» ουσία, εξακολουθεί να χρησιμοποιείται ευρέως παρά τις παγκόσμιες δικαστικές διαμάχες
• Σοβαρές οικολογικές επιπτώσεις, συμπεριλαμβανομένης της τοξικότητας για τις μέλισσες, τα ψάρια, τα ωφέλιμα έντομα και τους οργανισμούς του εδάφους
• Η μόλυνση των υδάτων είναι ευρέως διαδεδομένη: Στην Κολομβία, το 81,3% των δειγμάτων επιφανειακών υδάτων από περιοχές καλλιέργειας καφέ περιείχαν υπολείμματα φυτοφαρμάκων

Ορισμένα στοιχεία είναι ενδεικτικά: Μόνο η Βραζιλία χρησιμοποίησε 19,8 εκατομμύρια λίτρα φυτοφαρμάκων στον καφέ το 2015 - ποσότητα μεγαλύτερη ανά εκτάριο από αυτή που ψεκάζεται σε χωράφια καλαμποκιού ή σόγιας. Στο Βιετνάμ, η χρήση φυτοφαρμάκων έχει τριπλασιαστεί έως πενταπλασιαστεί τα τελευταία 25 χρόνια. Στην Κένυα, ο καφές αντιπροσωπεύει το 27% της εθνικής χρήσης φυτοφαρμάκων, παρά το γεγονός ότι οι καλλιέργειες καφέ καταλαμβάνουν λιγότερο από το 1% της έκτασης της χώρας.

Aπαγορευμένα στην εγχώρια αγορά, κατάλληλα όμως για εξαγωγή

Η έκθεση επισημαίνει μια κραυγαλέα παραδοξότητα: Φυτοφάρμακα που έχουν απαγορευτεί στην ΕΕ και αλλού συνεχίζουν να εξάγονται σε χώρες παραγωγής καφέ, όπου η ρύθμιση και η νομική εποπτεία είναι πιο αδύναμες. Ο καφές που καλλιεργείται με αυτές τις χημικές ουσίες στη συνέχεια εισάγεται νόμιμα πίσω στις χώρες κατανάλωσης.

«Επικίνδυνα φυτοφάρμακα καταλήγουν στα φλιτζάνια μας, παρόλο που έχουν απαγορευτεί στην ΕΕ. Η χρήση τους βλάπτει τους αγρότες, τις τοπικές κοινότητες, τη βιοποικιλότητα και τους υδάτινους πόρους στις χώρες παραγωγής, ενώ θέτει τους Ευρωπαίους αγρότες σε μειονεκτική θέση από άποψη ανταγωνισμού», δήλωσε η Αγγελική Λυσίμαχου, επικεφαλής του τμήματος Επιστήμης και Πολιτικής του PAN Europe. «Ό,τι είναι υπερβολικά τοξικό για χρήση στην Ευρώπη, είναι υπερβολικά τοξικό και για τον υπόλοιπο κόσμο. Η ΕΕ πρέπει να δράσει τώρα για να θέσει τέλος σε αυτή την ανήθικη και άδικη διπλή πραγματικότητα», πρόσθεσε.

Το 2020, η ΕΕ είχε υποσχεθεί νέα νομοθετικά μέτρα για να εμποδίσει τις ευρωπαϊκές εταιρείες να παράγουν και να εξάγουν επικίνδυνες χημικές ουσίες που έχουν απαγορευτεί εντός της Ένωσης. Αυτή η δέσμευση έχει εγκαταλειφθεί. Πιο πρόσφατα, η ΕΕ υποσχέθηκε να θέσει τέλος στα διπλά πρότυπα για τα κατάλοιπα απαγορευμένων φυτοφαρμάκων στα εισαγόμενα τρόφιμα. Σύμφωνα με πρόσφατη νομική ανάλυση, οι τρέχουσες πρακτικές ενδέχεται να παραβιάζουν το δίκαιο της ΕΕ, αλλά παραμένει ασαφές εάν τα μέτρα αυτά θα είναι επαρκή για να καλύψουν τα υπάρχοντα κενά. 

Επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία: Οι αγρότες πληρώνουν το τίμημα

Οι εργάτες γης φέρουν το βαρύτερο φορτίο. Μέσω της ανάμειξης, του ψεκασμού, του μολυσμένου νερού και της διασποράς φυτοφαρμάκων, αντιμετωπίζουν επαναλαμβανόμενη, συχνά καθημερινή, έκθεση σε μερικές από τις πιο επικίνδυνες χημικές ουσίες που χρησιμοποιούνται στη γεωργία, με τεκμηριωμένες συνέπειες που περιλαμβάνουν οξεία δηλητηρίαση, αναπνευστική δυσχέρεια, νευρολογικά συμπτώματα, βλάβες στο αναπαραγωγικό σύστημα και αυξημένο κίνδυνο καρκίνου.

Τα παιδιά και οι έγκυες γυναίκες είναι ιδιαίτερα ευάλωτα.

Περιβαλλοντική κατάρρευση

Η έκθεση περιγράφει λεπτομερώς πώς η καλλιέργεια καφέ με εντατική χρήση φυτοφαρμάκων μολύνει ποτάμια και υπόγεια ύδατα, υποβαθμίζει την υγεία του εδάφους και οδηγεί σε απώλεια βιοποικιλότητας. Οι επικονιαστές, τα ωφέλιμα έντομα και οι γαιοσκώληκες, που είναι ζωτικής σημασίας για την ισορροπία του οικοσυστήματος και την ίδια την παραγωγικότητα του καφέ, συγκαταλέγονται μεταξύ εκείνων που πλήττονται περισσότερο. «Η βιομηχανία του καφέ δαγκώνει το χέρι που την ταΐζει, που στην περίπτωση αυτή είναι οι επικονιαστές», προειδοποίησε η Σίλα Γουίλις της PAN UK. «Βρισκόμαστε σε μια κρίση μαζικής εξαφάνισης, και όμως τα φυτοφάρμακα στον καφέ συνεχίζουν να συμβάλλουν στη θανάτωση αμέτρητων ζωτικών ειδών».

Τοξικά μείγματα φυτοφαρμάκων στα φλιτζάνια μας

Τα στοιχεία δείχνουν ότι κάθε πέμπτο φλιτζάνι που πίνουμε είναι πιθανό να έχει μολυνθεί από κατάλοιπα δηλητηρίων. Σύμφωνα με την έκθεση του PAN Europe για το 2024, με τίτλο «Διπλά πρότυπα, διπλός κίνδυνος», το 23% των δειγμάτων καφέ που αναλύθηκαν περιείχαν φυτοφάρμακα απαγορευμένα στην ΕΕ.

Όπως δείχνει η νέα έκθεση, σε ορισμένες περιπτώσεις τα επίπεδα είναι ακόμη χειρότερα. Στις ΗΠΑ, το 72% των δειγμάτων καβουρδισμένου καφέ περιείχε ένα προϊόν αποδόμησης της γλυφοσάτης (AMPA), το οποίο, όπως αποδεικνύεται, μπορεί να είναι το ίδιο τοξικό. «Ως καταναλώτρια καφέ, προσωπικά το θεωρώ εξωφρενικό - με όλα αυτά τα ψέματα και τη μυστικότητα, οι καταναλωτές δεν έχουν ιδέα τι περιέχει πραγματικά ο καφές τους», δήλωσε η Etelle Higonnet, ιδρύτρια και διευθύντρια της Coffee Watch.

Τα φυτοφάρμακα που χρησιμοποιούνται στην παραγωγή καφέ - στη Βραζιλία, την Κένυα και την Κολομβία - είναι εξαιρετικά επικίνδυνα: το 60–77% ταξινομείται ως HHP, το 59% απαγορεύεται στην ΕΕ, 22% είναι καρκινογόνα, 40% διαταράσσουν την αναπαραγωγή ή το ορμονικό σύστημα, 29% βλάπτουν την ανάπτυξη του εγκεφάλου των παιδιών και 12% υπάγονται στη Σύμβαση του Ρότερνταμ, πράγμα που σημαίνει ότι απαιτείται ρητή έγκριση πριν από την εξαγωγή τους.

Υπάρχουν λύσεις αλλά απαιτούν συστημική αλλαγή

Η έκθεση περιγράφει ένα ολοκληρωμένο σύνολο λύσεων, αλλά επισημαίνει ότι οι επιφανειακές αλλαγές δεν αρκούν. Η αντικατάσταση μιας χημικής ουσίας με μια ελαφρώς λιγότερο τοξική εναλλακτική δεν ωφελεί.

«Οι βιώσιμες καφεοκαλλιέργειες σε όλο τον κόσμο αποδεικνύουν ότι η αγρο-οικολογία λειτουργεί, με συστήματα δέντρων σκιάς και βιολογικό έλεγχο αντί για φυτοφάρμακα. Οι βιώσιμες καλλιέργειες μπορούν τόσο να παράγουν τον καφέ που αγαπάμε, όσο και να προστατεύουν τον πλανήτη», δήλωσε η Svane Bender της Deutsche Umwelthilfe.

Ωστόσο, οι αγρότες δεν μπορούν να πραγματοποιήσουν αυτή τη μετάβαση μόνοι τους: χρειάζονται οικονομική στήριξη, τεχνική βοήθεια και κίνητρα. «Χρειαζόμαστε άμεση δράση από τις εταιρείες και τις κυβερνήσεις», πρόσθεσε η Bender. «Κάθε φλιτζάνι καφέ μπορεί να μας δηλητηριάσει ή να συμβάλει σε ένα ασφαλές και υγιές μέλλον. Υπάρχουν λύσεις. Ας ξυπνήσουμε και ας λύσουμε την κρίση πριν να είναι πολύ αργά».