Η πρώτη φορά είναι πάντα η πιο απολαυστική και τώρα ξέρουμε γιατί

Ένας φυσικός μηχανισμός του εγκεφάλου εξηγεί γιατί η επανάληψη μειώνει το κίνητρο και κατ’ επέκταση γιατί η πρώτη φορά είναι πάντα η καλύτερη. Δεν πρόκειται για βαρεμάρα ή ψυχολογική κόπωση, αλλά για βιολογική προσαρμογή. Ο εγκέφαλος «χαμηλώνει την ένταση» σε εμπειρίες που έχουν ήδη καταγραφεί ως ολοκληρωμένες. Με αυτόν τον τρόπο, η απώλεια ενδιαφέροντος δεν είναι δυσλειτουργία, αλλά εργαλείο ρύθμισης της συμπεριφοράς, ώστε η προσοχή και η ενέργεια να κατευθύνονται αλλού.

Ο ρόλος της ντοπαμίνης

Όπως διαβάζουμε στο PsyPost, κεντρικό ρόλο παίζει η ντοπαμίνη, ο χημικός αγγελιοφόρος της ανταμοιβής. Η ουσία αυτή δεν δημιουργεί απλώς ευχαρίστηση, αλλά καταγράφει τι αξίζει να επαναληφθεί. Η δράση της εξαρτάται από το πόσο ευαίσθητοι είναι οι υποδοχείς που τη λαμβάνουν. Όταν οι υποδοχείς λειτουργούν κανονικά, το κίνητρο διατηρείται. Όταν όμως η ευαισθησία τους μειώνεται, το ίδιο ερέθισμα χάνει τη δύναμή του, ακόμη κι αν η ντοπαμίνη συνεχίζει να εκκρίνεται.

Το ενδιαφέρον της μελέτης είναι ότι συνδέει αυτόν τον φυσικό «κορεσμό» με τους ίδιους μηχανισμούς που εμπλέκονται στον εθισμό. Στις εξαρτήσεις, οι υποδοχείς ντοπαμίνης εξασθενούν μετά από υπερδιέγερση, οδηγώντας στην ανάγκη για όλο και ισχυρότερα ερεθίσματα. Οι ερευνητές δείχνουν ότι κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και στην καθημερινή ζωή, αλλά με ελεγχόμενο και στοχευμένο τρόπο, ώστε να μην παραλύει συνολικά το σύστημα κινήτρων.

Πώς διεξήχθησαν τα πειράματα

Για να μελετήσουν τη διαδικασία με ακρίβεια, οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν τη μύγα Drosophila, έναν οργανισμό με απλό αλλά εξαιρετικά μελετημένο νευρικό σύστημα. Το μοντέλο αυτό επιτρέπει την παρακολούθηση συγκεκριμένων νευρικών κυκλωμάτων και μορίων, χωρίς τον «θόρυβο» που χαρακτηρίζει πιο σύνθετους εγκεφάλους. Έτσι, μπορούν να απομονωθούν καθαρά οι βιολογικές αποφάσεις που σχετίζονται με το κίνητρο.

Το πείραμα επικεντρώθηκε σε μια κρίσιμη απόφαση: αν το αρσενικό θα συνεχίσει τη σύζευξη ή θα διακόψει για να σωθεί από απειλή. Στην αρχή, η παρόρμηση για ολοκλήρωση υπερισχύει ακόμη και του κινδύνου. Με την επανάληψη όμως, η ισορροπία αλλάζει. Το ζώο γίνεται πιο πρόθυμο να εγκαταλείψει, δείχνοντας ότι η αξία της ίδιας εμπειρίας μειώνεται με τον χρόνο και τη συχνότητα.

Η αλλαγή αυτή εντοπίζεται σε συγκεκριμένους νευρώνες που λειτουργούν ως «φρένο» στη συμπεριφορά. Υπό φυσιολογικές συνθήκες, η ντοπαμίνη τους κρατά ανενεργούς, επιτρέποντας την επιμονή. Όταν όμως οι υποδοχείς ντοπαμίνης εξασθενούν, το φρένο απελευθερώνεται. Οι νευρώνες γίνονται πιο ευαίσθητοι στις απειλές και στα αρνητικά ερεθίσματα, οδηγώντας σε ταχύτερη εγκατάλειψη της δραστηριότητας.

Καθοριστικό ρόλο παίζει μια πρωτεΐνη που μειώνει σταδιακά την ανταπόκριση των υποδοχέων μετά από επαναλαμβανόμενη ενεργοποίηση. Όταν αυτή η διαδικασία μπλοκάρεται γενετικά, η κόπωση εξαφανίζεται: κάθε εμπειρία βιώνεται σαν πρώτη φορά. Αντίστροφα, όταν οι υποδοχείς μειώνονται τεχνητά, η απώλεια κινήτρου εμφανίζεται από την αρχή. Αυτό δείχνει ότι το κίνητρο ρυθμίζεται τοπικά, όχι από έλλειψη ενέργειας ή ντοπαμίνης.

Τι δείχνει η μελέτη

Το εύρημα έχει ευρύτερες προεκτάσεις για την κατανόηση του εθισμού και της καθημερινής συμπεριφοράς. Στον εθισμό, η ίδια φυσική διαδικασία ξεφεύγει από τον έλεγχο και επηρεάζει όλο τον εγκέφαλο, στερώντας την απόλαυση από φυσικές εμπειρίες. Η μελέτη υποστηρίζει ότι ο εγκέφαλος χρησιμοποιεί αυτόν τον μηχανισμό συνεχώς, σε μικρή κλίμακα, για να μας εμποδίζει να «κολλάμε» σε μία μόνο ανταμοιβή.

Η μελέτη δημοσιεύτηκε στο Nature Neuroscience.