Η υπερβολική χρήση του ChatGPT σε πλήττει πνευματικά και σε απομονώνει κοινωνικά

Η τεχνητή νοημοσύνη έχει μπει για τα καλά στην καθημερινότητά μας. Από τη σύνταξη ενός email και την αναζήτηση πληροφοριών μέχρι τη δουλειά, τις σπουδές και την επίλυση προβλημάτων, εργαλεία όπως το ChatGPT προσφέρουν άμεσες απαντήσεις και μπορούν να εξοικονομήσουν χρόνο. Όμως, όσο περισσότερο αναθέτουμε σε μια μηχανή εργασίες που μέχρι σήμερα έκανε ο ίδιος ο εγκέφαλός μας, τόσο περισσότεροι είναι οι επιστήμονες που αναρωτιούνται τι μπορεί να σημαίνει αυτό για τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε, μαθαίνουμε και επικοινωνούμε.

Μια μικρή νέα μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Applied Cognitive Psychology, εξετάζει ακριβώς αυτή την πλευρά της χρήσης της τεχνητής νοημοσύνης. Τα ευρήματα δείχνουν ότι η πολύ έντονη εξάρτηση από το ChatGPT μπορεί να συνδέεται με λιγότερη προσπάθεια στην επίλυση προβλημάτων, δυσκολίες στη συγκράτηση πληροφοριών και μεγαλύτερη απομάκρυνση από την ανθρώπινη επικοινωνία.

Οι ερευνητές, ωστόσο, δεν υποστηρίζουν ότι η χρήση του ChatGPT είναι από μόνη της επιβλαβής. Αντίθετα, η μελέτη δείχνει ότι έχει μεγάλη σημασία ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιείται. Όταν λειτουργεί ως βοηθός και όχι ως αντικαταστάτης της προσωπικής σκέψης, μπορεί να βοηθήσει στη δημιουργικότητα, στην οργάνωση και στην αντιμετώπιση σύνθετων εργασιών.

Όταν ο εγκέφαλος «αναθέτει» τη δουλειά σε μια μηχανή

Η μελέτη βασίστηκε σε μια γνωστή ιδέα της ψυχολογίας, σύμφωνα με την οποία οι άνθρωποι συχνά χρησιμοποιούν εξωτερικά εργαλεία για να μειώσουν την πνευματική προσπάθεια που χρειάζεται μια εργασία. Για παράδειγμα, αντί να κάνουμε έναν υπολογισμό με το μυαλό, χρησιμοποιούμε αριθμομηχανή. Αντί να θυμηθούμε μια πληροφορία, κάνουμε μια γρήγορη αναζήτηση στο διαδίκτυο. Το ChatGPT μπορεί να πάει αυτή τη διαδικασία ένα βήμα παραπέρα, καθώς δεν περιορίζεται στην παροχή μιας πληροφορίας. Μπορεί να γράψει ένα κείμενο, να εξηγήσει μια έννοια, να οργανώσει ιδέες, να προτείνει λύσεις ή ακόμη και να πάρει αποφάσεις μαζί με τον χρήστη.

Τι είπαν οι ίδιοι οι χρήστες

Για να διερευνηθεί το ζήτημα, οι επιστήμονες μίλησαν με 45 νέους ανθρώπους στη Γαλλία, ηλικίας 18 έως 25 ετών. Όλοι χρησιμοποιούσαν καθημερινά το ChatGPT. Οι συνεντεύξεις, διάρκειας περίπου 45 έως 60 λεπτών, έγιναν είτε από κοντά είτε μέσω βιντεοκλήσης. Οι συμμετέχοντες περιέγραψαν τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούν το εργαλείο, τι έχει αλλάξει στις συνήθειες μελέτης ή εργασίας τους και πώς αισθάνονται όταν βασίζονται σε αυτό. Στη συνέχεια, οι απαντήσεις τους αναλύθηκαν ώστε να εντοπιστούν κοινά μοτίβα στις εμπειρίες τους.

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά ευρήματα ήταν ότι η εύκολη πρόσβαση σε έτοιμες απαντήσεις μπορεί να μειώσει την ανάγκη για προσωπική διερεύνηση. Ορισμένοι συμμετέχοντες είπαν ότι, επειδή μπορούν πλέον να πάρουν αμέσως μια απάντηση, δεν μπαίνουν στη διαδικασία να εξετάσουν ένα πρόβλημα σε βάθος ή να ελέγξουν οι ίδιοι αν μια πληροφορία είναι αξιόπιστη.

Κάποιοι περιέγραψαν μάλιστα αυτό που οι ίδιοι αντιλαμβάνονταν ως «πνευματική τεμπελιά». Αντί να προσπαθήσουν να θυμηθούν κάτι ή να αναζητήσουν μόνοι τους μια λύση, απευθύνονται κατευθείαν στο ChatGPT.

Αυτό φαίνεται να επηρεάζει και τη μνήμη. Όταν κάποιος γνωρίζει ότι μπορεί ανά πάσα στιγμή να ζητήσει από το chatbot μια πληροφορία, έχει μικρότερο κίνητρο να προσπαθήσει να την απομνημονεύσει. Έτσι, η διαδικασία της ανάκλησης, που αποτελεί σημαντικό μέρος της μάθησης, μπορεί να περιορίζεται.

Από την ευκολία στην εξάρτηση

Η επίδραση δεν φαίνεται να περιορίζεται στη μνήμη και στη σκέψη. Οι συνεντεύξεις έδειξαν ότι ορισμένοι χρήστες άρχισαν να αμφιβάλλουν περισσότερο για τη δική τους κρίση. Ακόμη και για απλές αποφάσεις, όπως το πώς θα διατυπώσουν ένα email, ζητούσαν από το ChatGPT να επιβεβαιώσει ότι η επιλογή τους ήταν σωστή. Με αυτόν τον τρόπο, το εργαλείο από βοηθός μπορούσε σταδιακά να λειτουργεί ως «δεκανίκι» για την προσωπική τους κρίση.

Παράλληλα, η ευκολία των έτοιμων απαντήσεων μπορεί να κάνει τη διαδικασία της μάθησης λιγότερο ενδιαφέρουσα. Η προσπάθεια, τα λάθη και η σταδιακή κατανόηση ενός δύσκολου θέματος αποτελούν μέρος της διαδικασίας με την οποία αποκτούμε γνώσεις. Όταν όλα αυτά παρακάμπτονται με μια ερώτηση σε ένα chatbot, η ίδια η μάθηση μπορεί να μοιάζει λιγότερο ικανοποιητική. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, οι συμμετέχοντες ανέφεραν ότι ένιωθαν άγχος όταν το ChatGPT δεν ήταν διαθέσιμο. Ένας χρήστης περιέγραψε ότι, όταν το σύστημα σταμάτησε προσωρινά να λειτουργεί, ένιωσε ότι δεν μπορούσε να συνεχίσει μια εργασία του.

Το στοιχείο αυτό δείχνει τη διαφορά ανάμεσα στη χρήση ενός εργαλείου και στην εξάρτηση από αυτό. Όσο περισσότερο μέρος της καθημερινής εργασίας περνά σε ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης, τόσο μεγαλύτερη μπορεί να γίνει η δυσκολία όταν αυτό δεν είναι διαθέσιμο.

Όταν το chatbot γίνεται «παρέα»

Η μελέτη εντόπισε αλλαγές και στον τρόπο με τον οποίο ορισμένοι χρήστες επικοινωνούν με τους άλλους. Κάποιοι προτιμούσαν να συζητούν μια ιδέα με το ChatGPT αντί να απευθυνθούν σε έναν φίλο, συνάδελφο ή καθηγητή. Η επιλογή αυτή μπορεί να είναι πρακτική, όμως, σύμφωνα με τους ερευνητές, υπάρχει ο κίνδυνος να περιοριστούν σταδιακά οι ουσιαστικές ανθρώπινες συζητήσεις. Μερικοί συμμετέχοντες μάλιστα αντιμετώπιζαν το ChatGPT σαν έναν πραγματικό συνομιλητή ή σύντροφο. Η αίσθηση ότι το chatbot είναι πάντα διαθέσιμο, ακούει χωρίς να κρίνει και γνωρίζει πολλά για τον χρήστη μπορεί να προσφέρει προσωρινή συναισθηματική ανακούφιση. 

Ωστόσο, δεν μπορεί να αντικαταστήσει πλήρως την ανθρώπινη σχέση. Η ανθρώπινη επικοινωνία περιλαμβάνει συναισθήματα, αμοιβαιότητα, εμπειρίες και την ικανότητα να κατανοούμε πραγματικά τον άλλον. Η υπερβολική αντικατάσταση αυτών των επαφών από συνομιλίες με ένα πρόγραμμα θα μπορούσε, σύμφωνα με τη μελέτη, να οδηγήσει σε μεγαλύτερη κοινωνική απομόνωση και να επηρεάσει δεξιότητες όπως η ενσυναίσθηση.

Το ChatGPT δεν είναι απαραίτητα το πρόβλημα

Η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά της έρευνας είναι ότι δεν είχαν όλοι οι χρήστες την ίδια εμπειρία. Ορισμένοι αντιμετώπιζαν το ChatGPT ως συνεργάτη. Του ανέθεταν τις πιο μηχανικές ή χρονοβόρες εργασίες, όπως την οργάνωση πληροφοριών ή τη σύνοψη ενός μεγάλου κειμένου, και κρατούσαν για τον εαυτό τους το πιο απαιτητικό κομμάτι: την αξιολόγηση, την κρίση και τη δημιουργική σκέψη. Άλλοι το χρησιμοποιούσαν για να ξεκινήσουν μια διαδικασία ιδεών. Για παράδειγμα, όταν αντιμετώπιζαν αδυναμία στο γράψιμο, ζητούσαν προτάσεις από το εργαλείο και στη συνέχεια τις αξιοποιούσαν ως αφετηρία για τις δικές τους ιδέες. Σε αυτή την περίπτωση, η τεχνητή νοημοσύνη δεν αντικαθιστά τη σκέψη, αλλά την ενεργοποιεί. Η διαφορά, επομένως, φαίνεται να βρίσκεται περισσότερο στον τρόπο χρήσης παρά στο ίδιο το εργαλείο.

Το βασικό μήνυμα της έρευνας δεν είναι ότι πρέπει να σταματήσουμε να χρησιμοποιούμε το ChatGPT. Είναι ότι χρειάζεται να αποφύγουμε να του παραδώσουμε τη δουλειά που κάνει ο ίδιος ο εγκέφαλός μας. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να είναι ένα πολύ ισχυρό εργαλείο. Όταν όμως της ζητάμε να σκεφτεί, να θυμηθεί, να αποφασίσει και να επικοινωνήσει αντί για εμάς, υπάρχει ο κίνδυνος να εξασκούμε λιγότερο αυτές ακριβώς τις ικανότητες. Αντίθετα, όταν αξιοποιείται για να μας απαλλάξει από τις μηχανικές εργασίες και να μας αφήσει περισσότερο χώρο για κρίση και δημιουργικότητα, μπορεί να λειτουργήσει προς την αντίθετη κατεύθυνση.