Κώδικας «Νικόλαος Ταγαράς»: «Στοπ» στα αυθαίρετα–Τι αλλάζει για ιδιοκτήτες, μηχανικούς και επενδυτές

Μια από τις βαθύτερες και πιο διαχρονικές παθογένειες της ελληνικής δημόσιας διοίκησης, η χαοτική πολυνομία γύρω από τη δόμηση, τη χωροταξία και το περιβάλλον, επιχειρείται να επιλυθεί οριστικά.

Με την κατάθεση προς κύρωση στη Βουλή των Ελλήνων του νέου Κώδικα Χωροταξίας - Πολεοδομίας του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας, ολοκληρώνεται ένα τιτάνιο επιστημονικό και θεσμικό έργο που διήρκησε περισσότερα από έξι χρόνια.

Η μεταρρύθμιση αυτή, η οποία ξεκίνησε τον Ιούλιο του 2020 και ολοκληρεύθηκε το 2026, δεν αποτελεί μια απλή γραφειοκρατική διευθέτηση, αλλά μια βαθιά τομή που εισάγει τη «Δημοκρατία του χώρου». Συγκεντρώνοντας, ξεκαθαρίζοντας και απλοποιώντας διατάξεις που εκτείνονται σε βάθος ενός αιώνα, ο Κώδικας φιλοδοξεί να αποτελέσει το απόλυτο, ενιαίο εργαλείο αναφοράς για τον τεχνικό κόσμο, τους νομικούς, τους επενδυτές και, πρωτίστως, τον κάθε πολίτη.

Τι προβλέπει ο Κώδικας για την αυθαίρετη δόμηση και τις επικίνδυνες οικοδομές

Ένα από τα πιο κρίσιμα και ευαίσθητα κεφάλαια της νέας κωδικοποίησης αφορά άμεσα τη διαχείριση της αυθαίρετης δόμησης και των πολεοδομικών υπερβάσεων.

Για δεκαετίες, το θεσμικό πλαίσιο γύρω από τα αυθαίρετα χαρακτηριζόταν από αποσπασματικές ρυθμίσεις, παράθυρα και ερμηνευτικές ασάφηες που διευκόλυναν την παρανομία και δημιουργούσαν αίσθημα αδικίας στους νομοταγείς πολίτες.

Με τον νέο Κώδικα, ολόκληρο το πλαίσιο ξεκαθαρίζει και αποκτά απόλυτη δομή και διαφάνεια μέσα από συγκεκριμένα κεφάλαια:

Αντιμετώπιση και Αυστηροποίηση: Στο Μέρος ΣΤ’ του Κώδικα συγκεντρώνονται και ενοποιούνται όλοι οι κανόνες για την αντιμετώπιση της αυθαίρετης δόμησης. Το νομικό πλαίσιο καθίσταται σαφέστατο και θεσπίζεται η αυστηροποίησή του, με στόχο να μπει οριστικό φρένο σε νέες παρανομίες και να μην υπάρχει καμία αμφισβήτηση κατά την εφαρμογή των κυρώσεων.

Υπερβάσεις και Αλλαγές Χρήσης: Στο ίδιο μέρος εντάσσονται με απόλυτη σαφήνεια οι κανόνες για τις υπερβάσεις δόμησης και τις αλλαγές χρήσης, όπως αυτές είχαν διαμορφωθεί από εμβληματικούς νόμους-σταθμούς (π.χ. ν. 3843/2010), προσφέροντας πλέον ένα ενιαίο σημείο αναφοράς για τον έλεγχό τους.

Ηλεκτρονικός Έλεγχος: Μέσω του Μέρους Ε’ («Πλαίσιο Δόμησης»), η αντιμετώπιση των αυθαιρέτων συνδέεται άρρηκτα με τον σύγχρονο έλεγχο της δόμησης και την καθολική εφαρμογή της Ηλεκτρονικής Ταυτότητας Κτιρίου και της αυτοτελούς διηρημένης ιδιοκτησίας. Κάθε ακίνητο αποκτά την ψηφιακή του ταυτότητα, καθιστώντας αδύνατη την απόκρυψη πολεοδομικών παραβάσεων.

Ειδικές Επιτροπές: Για την ορθή, δίκαιη και ταχεία εξέταση των υποθέσεων, το Μέρος Θ’ του Κώδικα ρυθμίζει τη λειτουργία των Επιτροπών Αυθαιρέτων, διασφαλίζοντας ότι τα αρμόδια όργανα είναι επικαιροποιημένα και λειτουργούν με ενιαίο τρόπο σε ολόκληρη την επικράτεια.

Επικίνδυνες Οικοδομές: Ξεχωριστή μέριμνα λαμβάνεται στο Μέρος Ζ’, όπου κωδικοποιούνται οι κανόνες που ρυθμίζουν τις επικίνδυνες οικοδομές, ένα ζήτημα που συνδέεται άμεσα με την ασφάλεια των πολιτών και την αστική ανθεκτικότητα.

Το αποτύπωμα της πολυνομίας: 181 νομοθετήματα σε 477 άρθρα

Μέχρι σήμερα, η αναζήτηση της ισχύουσας πολεοδομικής νομοθεσίας έμοιαζε με δικαστικό αστυνομικό θρίλερ. Κανόνες σκορπισμένοι, αλληλοεπικαλυπτόμενοι, γεμάτοι ασάφειες και συνεχείς τροποποιήσεις, οδηγούσαν σε διαφορετικές ερμηνείες από τις υπηρεσίες, άνιση εφαρμογή του νόμου και τεράστιες καθυστερήσεις.

Το μέγεθος του προβλήματος αποτυπώνεται στους αριθμούς: Η Ειδική Επιτροπή που συγκροτήθηκε για τη σύνταξη του Κώδικα χρειάστηκε να μελετήσει, να συστηματικοποιήσει και να ενοποιήσει διατάξεις από 122 νόμους, 29 προεδρικά διατάγματα, 15 νομοθετικά διατάγματα, 4 βασιλικά διατάγματα, 3 αναγκαστικούς νόμους, 7 Υπουργικές αποφάσεις και 1 πράξη νομοθετικού περιεχομένου. Συνολικά, 181 νομοθετήματα, ορισμένα εκ των οποίων είχαν ηλικία έως και 103 ετών (με αφετηρία το μακρινό 1923), ενσωματώθηκαν σε ένα ενιαίο, συμπαγές κείμενο 477 άρθρων.

Ένας Κώδικας με συνεχή ενημέρωση

Ένα εύλογο ερώτημα είναι τι διαφορετικό κομίζει ο νέος Κώδικας σε σχέση με τον προγενέστερο Κώδικα Βασικής Πολεοδομικής Νομοθεσίας (Κ.Β.Π.Ν.) του 1999. Η απάντηση κρύβεται στην αρχιτεκτονική του. Ο Κώδικας του 1999 περιλάμβανε διατάξεις που ίσχυαν έως το 1997 και, καθώς δεν επικαιροποιήθηκε ποτέ, ξεπεράστηκε γρήγορα από τις καταιγιστικές νομοθετικές αλλαγές που ακολούθησαν εκτός του σώματός του, επαναφέροντας τον κατακερματισμό.

Αντίθετα, ο νέος Κώδικας Χωροταξίας - Πολεοδομίας σχεδιάστηκε εξ αρχής ως ένα διαρκώς ενημερωνόμενο και «ζωντανό» νομοθετικό εργαλείο. Στο εξής, οποιαδήποτε μελλοντική μεταρρύθμιση, τροποποίηση, συμπλήρωση ή κατάργηση διάταξης δεν θα θεσπίζεται ως αυτόνομος νόμος, αλλά θα ενσωματώνεται απευθείας στα άρθρα του Κώδικα. Με αυτόν τον τρόπο διασφαλίζεται η διαρκής συνοχή της νομοθεσίας και αποτρέπεται ο κίνδυνος να καταστεί το νομοθέτημα ανεπίκαιρο.

Η διάρθρωση των υπόλοιπων κεφαλαίων

Προς αποφυγή παρερμηνειών, ο Κώδικας δεν εισάγει νέο δίκαιο ούτε αλλάζει τις ισχύουσες διατάξεις· περιλαμβάνει κωδικοποιημένο ό,τι ισχύει ήδη, διατυπωμένο ωστόσο σε απλή, δημοτική και σαφή γλώσσα. Στόχος είναι η ενίσχυση της ασφάλειας δικαίου, ο περιορισμός της γραφειοκρατίας και η δραστική μείωση των υποθέσεων που καταλήγουν στα δικαστήρια λόγω αντικρουόμενων ερμηνειών.

Πέρα από τα κεφάλαια των αυθαιρέτων, η ύλη του διαρθρώνεται στα εξής Μέρη:

Μέρος Α’ - Χωρικός Σχεδιασμός: Βασικές έννοιες, διάρθρωση, χωροταξικός και πολεοδομικός σχεδιασμός, ενεργός πολεοδομία, αστικός αναδασμός και ειδικές περιπτώσεις (οικισμοί προ του 1983, ιδιωτική πολεοδόμηση κ.λπ.).

Μέρος Β’ - Αστικές Αναπλάσεις & Πολεοδομικοί Μηχανισμοί: Κανόνες αναπλάσεων, δικαίωμα προτίμησης, μεταφορά συντελεστή δόμησης, περιβαλλοντική εξισορρόπηση.

Μέρος Γ’ - Εφαρμογή Πολεοδομικών ΣΣχεδίων: Εισφορές σε γη και χρήμα, πράξεις εφαρμογής, τακτοποιήσεις, προσκυρώσεις και απαλλοτριώσεις.

Μέρος Δ’ - Κανόνες Δόμησης και Χρήσης: Γενικοί κανόνες, δόμηση σε οικισμούς κάτω των 2.000 κατοίκων, εκτός σχεδίου δόμηση, Ζώνες Οικιστικού Ελέγχου (ΖΟΕ), χρήσεις γης και δόμηση στις ακτές.

Μέρος Η’ - Αστική Πολιτική & Εθνικές Στρατηγικές: Ρυθμίσεις για την αστική ανθεκτικότητα, το οικιστικό απόθεμα, την προσβασιμότητα και την κλιματική αλλαγή.

Μέρος Θ’ - Συλλογικά Όργανα & Μητρώα: Λειτουργία Αρχιτεκτονικών Συμβουλίων, επιτροπών προσβασιμότητας, πιστοποιημένοι αξιολογητές και ηλεκτρονικό μητρώο χωρικών μελετών.

Σημειώνεται ότι από την κωδικοποίηση εξαιρέθηκαν ρητά ειδικές νομοθεσίες (π.χ. Βιομηχανικές Περιοχές - ΒΙ.ΠΕ., τουριστικές επιχειρήσεις, ΕΣΧΑΣΕ, ΕΣΧΑΔΑ, επιχειρηματικά πάρκα), καθώς η αποκοπή τους από το ευρύτερο ειδικό κανονιστικό τους περιβάλλον θα δημιουργούσε ερμηνευτικά κενά. Επίσης, δεν περιλαμβάνονται τοπικά σχέδια πόλεων, πολεοδομικές μελέτες ή εγκύκλιοι. Επιπλέον, δεν κωδικοποιήθηκαν διατάξεις που έχουν κριθεί αντισυνταγματικές από τα δικαστήρια.

Δωρεάν ψηφιακή πρόσβαση για όλους σε πραγματικό χρόνο

Η μεγάλη ανατροπή για την καθημερινότητα των πολιτών και των επαγγελματιών βρίσκεται στον τρόπο πρόσβασης στην πληροφορία. Η ισχύς του Κώδικα ξεκινά άμεσα με τη δημοσίευσή του στο ΦΕΚ (χωρίς μεταβατικό στάδιο παράλληλης ισχύος με τα παλιά νομοθετήματα, τα οποία καταργούνται αυτόματα στο μέρος που κωδικοποιούνται).

Πέρα από το παραδοσιακό ΦΕΚ, το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας θέτει άμεσα σε λειτουργία μια νέα, σύγχρονη ηλεκτρονική βάση νομικών δεδομένων στην ιστοσελίδα του. Εκεί, κάθε ενδιαφερόμενος θα έχει άμεση και εντελώς δωρεάν πρόσβαση στο πλήρες κείμενο. Η βάση θα λειτουργεί διαδραστικά, επιτρέποντας την ταχύτατη αναζήτηση όρων και άρθρων. Παράλληλα, στο τέλος του Κώδικα έχει ενσωματωθεί ένας αναλυτικός Χρονολογικός Πίνακας Αντιστοίχισης, ώστε ο χρήστης να μπορεί να εντοπίσει αμέσως σε ποιο νέο άρθρο έχει μεταφερθεί μια παλιά διάταξη.

Ονομάζεται τιμής ένεκεν Κώδικας «Νικόλαος Ταγαράς» με εντολή Μητσοτάκη

Η σημερινή έναρξη της συζήτησης στην Ολομέλεια της Βουλής για την κύρωση του Κώδικα σημαδεύτηκε από μια κίνηση υψηλού συμβολισμού και έντονης συγκινησιακής φόρτισης. Με εντολή του Πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη, ο Υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας, κ. Σταύρος Παπασταύρου , κατέθεσε νομοτεχνική βελτίωση, με την οποία ο τίτλος του νομοσχεδίου μετονομάζεται τιμής ένεκεν σε «Κύρωση Κώδικα Χωροταξίας-Πολεοδομίας ‘’Νικόλαος Ταγαράς’’».

Η νομοτεχνική αυτή βελτίωση αποτελεί την ελάχιστη αναγνώριση της μακράς και καθοριστικής συμβολής του αειμνήστου Νικολάου Ταγαρά στην προώθηση των πολιτικών χωροταξίας, του πολεοδομικού σχεδιασμού, της προστασίας του δομημένου και φυσικού περιβάλλοντος, καθώς και της συνολικής θεσμικής μεταρρύθμισης του χωρικού σχεδιασμού της χώρας.

Κατά την εισαγωγική του τοποθέτηση, ο Υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας, κ. Σταύρος Παπασταύρου, τόνισε χαρακτηριστικά:

"Κυρίες και κύριοι βουλευτές, αν υπάρχει ένας άνθρωπος που υπηρέτησε τον σύγχρονο πολεοδομικό σχεδιασμό της Πατρίδας μας με συνέπεια, με επιστημονική γνώση, με εμπειρία επί του πεδίου και με αδιαπραγμάτευτο ήθος, αυτός ήταν ο Νίκος Ταγαράς. Στην πραγματικότητα, ήταν ο πρωτεργάτης του σύγχρονου πολεοδομικού σχεδιασμού της χώρας μας.

Γι' αυτό και θεωρώ ότι η καλύτερη τιμή στη μνήμη του είναι να συνεχίσουμε το έργο του. Για τον λόγο αυτό, κύριε Πρόεδρε, καταθέτω νομοτεχνική βελτίωση ώστε η μεγάλη αυτή ιστορική μεταρρύθμιση για τον χωροταξικό και πολεοδομικό σχεδιασμό να φέρει και το όνομα και τη σφραγίδα της προσφοράς του Νίκου Ταγαρά ως ελάχιστη ένδειξη τιμής στον άνθρωπο που αφιέρωσε τη δημόσια διαδρομή του στην οργάνωση του χώρου, στην υπηρεσία του πολίτη και στην αξιοπρέπεια της πολιτικής. Άρα προτείνω στο τέλος του σχέδιο νόμου, μετά τη λέξη πολεοδομίας, να προστεθούν οι λέξεις «Νικόλαος Ταγαράς»".