Νέο όπλο κατά του Αλτσχάιμερ: Υπνωτικό φάρμακο με ευεργετική δράση στον εγκέφαλο

Ένα κοινό φάρμακο για την αϋπνία, το lemborexant, μπορεί να αποτρέψει βλάβες στον εγκέφαλο που σχετίζονται με τη νόσο Αλτσχάιμερ, σύμφωνα με νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Nature Neuroscience. Οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι το φάρμακο όχι μόνο αποκαθιστά τον φυσιολογικό ύπνο, αλλά περιορίζει και τη συσσώρευση της πρωτεΐνης tau, η οποία καταστρέφει τα νευρικά κύτταρα. Τα ευρήματα ενισχύουν την ιδέα ότι φάρμακα που επηρεάζουν τον κιρκαδικό ρυθμό μπορεί να αποτρέψουν ή να επιβραδύνουν τη νευροεκφυλιστική πορεία.

Όπως διαβάζουμε στο psypost.org, η νόσος Αλτσχάιμερ προκαλεί απώλεια μνήμης, γνωστική εξασθένιση και σταδιακή συρρίκνωση του εγκεφάλου. Ένα από τα χαρακτηριστικά της είναι η παθολογική συσσώρευση της tau, μιας πρωτεΐνης που κανονικά σταθεροποιεί τη δομή των νευρώνων. Όταν η tau μετατρέπεται σε ανώμαλη μορφή, σχηματίζει συσσωματώματα (tangles) που παρεμποδίζουν την επικοινωνία μεταξύ των κυττάρων και προκαλούν τον θάνατό τους.

Η ορεξίνη και ο ρόλος της στον ύπνο και την εκφύλιση

Η κακή ποιότητα ύπνου θεωρείται πια όχι μόνο σύμπτωμα του Αλτσχάιμερ, αλλά πιθανός επιταχυντής του. Έρευνες έχουν δείξει ότι λιγότερος ύπνος – ιδιαίτερα ο βαθύς, μη REM και REM – συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο νευροεκφυλιστικών ασθενειών. Μία βασική θεωρία επικεντρώνεται στην ορεξίνη, μια ουσία που ελέγχει την εγρήγορση. Όταν η ορεξίνη είναι υπερδραστήρια, διαταράσσει τον ύπνο και μπορεί να οδηγήσει σε μεγαλύτερη νευρωνική βλάβη.

Η ορεξίνη παράγεται στον υποθάλαμο και αυξάνεται κατά τη διάρκεια της ημέρας για να μας κρατήσει ξύπνιους, ενώ τη νύχτα μειώνεται. Σε ασθενείς με Αλτσχάιμερ ή σε ζωικά μοντέλα της νόσου, παρατηρείται δυσλειτουργία αυτής της διαδικασίας. Στην πραγματικότητα, οι νευρώνες που παράγουν ορεξίνη είναι από τους πρώτους που καταστρέφονται στη νόσο. Αυτό οδήγησε τους επιστήμονες να εξετάσουν αν η αναστολή του μηχανισμού της ορεξίνης μπορεί να έχει θεραπευτικά αποτελέσματα.

Το lemborexant σε πειραματικό μοντέλο Αλτσχάιμερ

Για το πείραμα, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν γενετικά τροποποιημένα ποντίκια με μεταλλάξεις που προσομοιάζουν τη νόσο Αλτσχάιμερ στον άνθρωπο. Τα ποντίκια αυτά εμφανίζουν συσσώρευση tau, φλεγμονή και απώλεια εγκεφαλικού όγκου μέχρι την ηλικία των 9,5 μηνών, ενώ παρουσιάζουν επίσης έντονες διαταραχές στον ύπνο, καθιστώντας τα ιδανικά για τη μελέτη αυτής της συσχέτισης.

Η σύγκριση έγινε ανάμεσα στο lemborexant και το zolpidem, ένα άλλο δημοφιλές υπνωτικό που δρα με διαφορετικό μηχανισμό. Τα ποντίκια έλαβαν μία από τις δύο ουσίες ή εικονικό φάρμακο για δύο μήνες. Ο ύπνος τους καταγράφηκε μέσω EEG και αισθητήρων κίνησης, ενώ μελετήθηκε και η εγκεφαλική τους κατάσταση. Από την έρευνα προέκυψε ότι το lemborexant αύξησε αισθητά τον μη REM ύπνο στα αρσενικά ποντίκια, ειδικά όταν χορηγήθηκε νωρίς το βράδυ. Αυτή η βελτίωση συνδέθηκε με μείωση της παθολογικής tau στον ιππόκαμπο και τον ενδορινικό φλοιό, περιοχές κρίσιμες για τη μνήμη. Επίσης είναι αξιοσημείωτο πως το φάρμακο μείωσε τη φλεγμονώδη ενεργοποίηση των μικρογλοιακών κυττάρων, τα οποία λειτουργούν ως «φύλακες» του εγκεφάλου και ενίσχυσε τον ρόλο τους. Αυτή η στροφή σε πιο ήπια μικρογλοιακή δράση ενδέχεται να εξηγεί την προστατευτική επίδραση.

Θετικά αποτελέσματα, αλλά με περιορισμούς…

Ωστόσο, η δράση του φαρμάκου ήταν εμφανής μόνο στα αρσενικά ποντίκια. Τα θηλυκά δεν έδειξαν μείωση της tau ούτε προστασία από την ατροφία, παρόλο που ο ύπνος τους βελτιώθηκε. Η διαφορά πιθανόν σχετίζεται με ορμονικούς ή άλλους βιολογικούς παράγοντες που ακόμα δεν έχουν αποσαφηνιστεί.

Παρά τα πολλά θετικά, η συμπεριφορική βελτίωση ήταν περιορισμένη. Παρατηρήθηκε μόνο ήπια ενίσχυση της φυσικής περιέργειας, αλλά όχι ουσιαστική βελτίωση στη μνήμη. Αυτό ίσως εξηγείται από το γεγονός ότι η προστασία ήταν πιο έντονη στον ενδορινικό φλοιό παρά στον ιππόκαμπο, που είναι κέντρο της μνήμης.

Οι ερευνητές επισημαίνουν πως το lemborexant ίσως αποτελέσει μελλοντικά ένα τροποποιητικό φάρμακο για τη νόσο Αλτσχάιμερ. Αν και πρόκειται για πρώιμα ευρήματα σε ζωικά μοντέλα, η ιδέα της επαναξιοποίησης ήδη εγκεκριμένων φαρμάκων, όπως τα ανταγωνιστικά της ορεξίνης, ανοίγει έναν νέο ορίζοντα στη θεραπεία της νόσου.