Νέο πειραματικό φάρμακο μπορεί να «φρενάρει» το Αλτσχάιμερ πολύ πριν εμφανιστεί

To Αλτσχάιμερ δεν εμφανίζεται ξαφνικά, αλλά οι αλλαγές στον εγκέφαλο ξεκινούν πολλά χρόνια – ακόμη και δεκαετίες – νωρίτερα, σιωπηλά και χωρίς εμφανή σημάδια. Πρωτεΐνες που κανονικά θα έπρεπε να απομακρύνονται, αρχίζουν να συσσωρεύονται μέσα στα κύτταρα, ενώ τα κύτταρα υποστήριξης του εγκεφάλου μπαίνουν σταδιακά σε μια κατάσταση «συναγερμού». Όταν τελικά εμφανιστούν τα συμπτώματα, η διαδικασία έχει ήδη προχωρήσει πολύ.

Πρώιμες αλλαγές στον εγκέφαλο που περνούν απαρατήρητες

Νέα έρευνα από το Πανεπιστήμιο Northwestern που δημοσιεύεται στο περιοδικό Alzheimer’s & Dementia ενισχύει την άποψη ότι  αυτή η πρώιμη, αθέατη φάση της νόσου μπορεί να είναι και το πιο κρίσιμο σημείο για παρέμβαση. Οι επιστήμονες εντόπισαν μια άγνωστη μέχρι σήμερα, εξαιρετικά τοξική μορφή της πρωτεΐνης βήτα-αμυλοειδές και έδειξαν ότι ένα πειραματικό φάρμακο, το NU-9, μπορεί να περιορίσει δραστικά τη δράση της σε πειραματόζωα, πριν καν εμφανιστούν συμπτώματα.

Όπως διαβάζουμε στο The Brighter Side of News, για χρόνια, η επιστημονική κοινότητα εστίαζε κυρίως στις πλάκες β-αμυλοειδούς, μιας πρωτεΐνης που συσσωρεύεται στον εγκέφαλο. Όμως τα τελευταία δεδομένα δείχνουν ότι οι μικρότερες συσσωματώσεις της πρωτεΐνης, γνωστές ως ολιγομερή, είναι πιθανότατα πιο επιβλαβείς. Αυτές εμφανίζονται νωρίς, εισχωρούν στα νευρικά κύτταρα και διαταράσσουν τη λειτουργία τους πολύ πριν γίνει αντιληπτό οποιοδήποτε πρόβλημα μνήμης.

Οι πρωτεΐνες-πυροκροτητές

Η νέα μελέτη προχωρά ένα βήμα παραπέρα, αναγνωρίζοντας μια συγκεκριμένη «υποκατηγορία» αυτών των τοξικών μορίων. Πρόκειται για μια μορφή που φαίνεται να δρα ως πυροκροτητής. Αρχικά εντοπίζεται μέσα σε νευρώνες που βρίσκονται υπό πίεση και στη συνέχεια εμφανίζεται στην επιφάνεια των αστροκυττάρων, των κυττάρων που φυσιολογικά προστατεύουν και υποστηρίζουν τη λειτουργία των νευρώνων.

Όταν όμως τα αστροκύτταρα έρθουν σε επαφή με αυτή την τοξική μορφή του αμυλοειδούς, αλλάζουν συμπεριφορά. Από «σύμμαχοι» του εγκεφάλου, μετατρέπονται σε πηγή φλεγμονής. Αρχίζουν να απελευθερώνουν ουσίες που βλάπτουν τις συνδέσεις μεταξύ των νευρώνων και συμβάλλουν στη γενικευμένη επιδείνωση της εγκεφαλικής λειτουργίας. Αυτή η χρόνια φλεγμονή θεωρείται πλέον βασικός παράγοντας στην εξέλιξη της νόσου Αλτσχάιμερ.

Το NU-9 δεν σχεδιάστηκε αρχικά για το Αλτσχάιμερ. Δημιουργήθηκε με στόχο να βοηθήσει τα κύτταρα να απομακρύνουν τοξικές πρωτεΐνες σε νευροεκφυλιστικές παθήσεις. Σε προηγούμενες μελέτες είχε ήδη δείξει εντυπωσιακά αποτελέσματα σε μοντέλα αμυοτροφικής πλευρικής σκλήρυνσης, ενώ έχει λάβει έγκριση για δοκιμές σε ανθρώπους με αυτή τη νόσο. Το κοινό στοιχείο είναι η αδυναμία των κυττάρων να «καθαρίσουν» τις επιβλαβείς πρωτεΐνες που συσσωρεύονται.

Τι έδειξαν τα πειράματα

Στη νέα έρευνα, οι επιστήμονες χορήγησαν το NU-9 από το στόμα σε ποντίκια που βρίσκονταν σε πρώιμο στάδιο ανάπτυξης της νόσου, πριν εμφανίσουν προβλήματα μνήμης. Η θεραπεία, που διήρκεσε δύο μήνες, έδωσε εντυπωσιακά αποτελέσματα: η φλεγμονώδης αντίδραση των αστροκυττάρων μειώθηκε σημαντικά σε πολλές περιοχές του εγκεφάλου, ενώ η παρουσία της τοξικής μορφής του αμυλοειδούς περιορίστηκε αισθητά.

Παράλληλα, μειώθηκαν και ανώμαλες μορφές μιας άλλης πρωτεΐνης, της TDP-43, η οποία έχει συνδεθεί με γνωστική έκπτωση και άλλες νευροεκφυλιστικές παθήσεις. Το πιο ενθαρρυντικό στοιχείο είναι ότι η δράση του NU-9 δεν φάνηκε να περιορίζεται σε ένα μόνο σημείο, αλλά να έχει συνολικό «καταπραϋντικό» αποτέλεσμα στον εγκέφαλο.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι η ίδια τοξική μορφή αμυλοειδούς αποτελεί στόχο και ενός μονοκλωνικού αντισώματος που ήδη δοκιμάζεται σε ανθρώπους. Έτσι διαμορφώνεται μια νέα στρατηγική δύο επιπέδων: από τη μία, φάρμακα που δεσμεύουν άμεσα τις πιο επικίνδυνες πρωτεΐνες και από την άλλη, μόρια όπως το NU-9 που ενισχύουν τους φυσικούς μηχανισμούς άμυνας των κυττάρων.

Αν και το NU-9 έχει δοκιμαστεί μέχρι στιγμής μόνο σε ζώα, οι επόμενες μελέτες θα εξετάσουν τη δράση του σε μοντέλα που μοιάζουν περισσότερο με τη συνηθισμένη, όψιμη μορφή της νόσου. Το μεγάλο ερώτημα παραμένει αν τέτοιες θεραπείες μπορούν να καθυστερήσουν ή ακόμη και να αποτρέψουν την εμφάνιση των συμπτωμάτων στους ανθρώπους.