Όταν οι νέοι δεν σταματούν στους ελέγχους της αστυνομίας: Φόβος, αδρεναλίνη και social media

Γιατί οι νέοι αψηφούν την αστυνομία και κυνηγούν την αδρεναλίνη των καταδιώξεων; Η ψυχολογία πίσω από το φαινόμενο αυτό και οι αναβάτες «Grau» της Βραζιλίας.

Την είδηση θα την έχεις διαβάσει πολλές φορές. Αστυνομικοί σταματούν για έλεγχο μοτοσικλετιστή. Εκείνος επιβραδύνει, αλλά μόλις φτάσει κοντά στο σημείο «ανοίγει» το γκάζι κινδυνεύοντας να παρασύρει αστυνομικό αλλά και να χτυπήσει ο ίδιος. Μέσα σε δευτερόλεπτα, οι δρόμοι μετατρέπονται σε πεδίο καταδίωξης με τους ήχους μοτοσυκλετών και αυτοκινήτων να ανεβάζουν την ένταση. Σπιναρίσματα, ο δυνατός ήχος από την εξάτμιση και τα φώτα από τις σειρήνες συμπληρώνουν το σκηνικό. Το τέλος δεν είναι σίγουρα καλό. Τα παραπάνω δεν είναι σκηνή από ταινία δράσης, είναι η καθημερινότητα σε πολλές πόλεις, στην Ευρώπη, την Αμερική αλλά και την Βραζιλία. Από την Αθήνα μέχρι το Σάο Πάολο, οι νέοι (κυρίως) αψηφούν την αστυνομία και προτιμούν να ρισκάρουν τη ζωή τους.

Η ελληνική πραγματικότητα: Όταν το «γκάζι» γίνεται φυγή

Τα περιστατικά όπου νεαροί οδηγοί επιχειρούν να ξεφύγουν από ελέγχους της αστυνομίας πληθαίνουν. Συχνά, οι καταδιώξεις αυτές καταλήγουν σε σύλληψη, σοβαρούς τραυματισμούς ή και σε απώλεια ζωών. Η ψυχολόγος Παναγιώτα Μπαλή εξηγεί: «Δεν πρόκειται απλώς για μια πράξη ανυπακοής. Πίσω από τη φυγή κρύβεται ο φόβος της τιμωρίας – ο πανικός μπροστά στο ενδεχόμενο προστίμου ή σύλληψης. Η ένταση της στιγμής ωθεί τους νέους σε παρορμητικές αποφάσεις που μπορεί να αποδειχθούν μοιραίες».

Η παρορμητικότητα και η αναζήτηση αδρεναλίνης είναι χαρακτηριστικά της εφηβείας. Για πολλούς νέους, η καταδίωξη μοιάζει με δοκιμασία θάρρους, ένα «παιχνίδι» που ενισχύει την εικόνα τους στα μάτια των φίλων τους. Ένα βίντεο φυγής στα κοινωνικά δίκτυα μπορεί να συγκεντρώσει χιλιάδες προβολές και να δώσει στον οδηγό μια ψευδαίσθηση δόξας.
«Η επικίνδυνη συμπεριφορά γίνεται μέσο αυτοεπιβεβαίωσης. Μέσα από την αποδοχή των συνομηλίκων ή την προβολή στα social media, ο νέος νιώθει σημαντικός», τονίζει η κα Μπαλή.

Από τις φαβέλες στο Tik Tok: Οι «Grau» της Βραζιλίας

Στη Βραζιλία, το φαινόμενο έχει εξελιχθεί σε κουλτούρα με δικό της όνομα: «Grau». Πρόκειται κυρίως για επικίνδυνη οδήγηση ή και ακροβατικά με μοτοσυκλέτες σε κλειστό ή ανοιχτό (στην κυκλοφορία) δρόμο, σχεδόν πάντα χωρίς εξοπλισμό ασφαλείας μια πρακτική που ξεκίνησε από τους δρόμους στις φαβέλες και σήμερα κυριαρχεί στα social media, στη μουσική και στη μόδα της χώρας. Όλα ξεκίνησαν λίγο πριν το 2000 με τους υπεράριθμους delivery στο Σάο Πάολο, οι οποίοι συναγωνίζονταν μεταξύ τους για την ταχύτερη παράδοση. Φυσικά κάποιοι είχαν διάθεση και για άλλες δραστηριότητες, που κινηματογραφούσαν.

Η Bruna Nunes και ο Vinicius Moffati είναι δύο παραδείγματα από την γενιά delivery που τώρα χάρη στα video με επικίνδυνους ελιγμούς που ανέβαζαν στο διαδίκτυο κάνουν τώρα καριέρα εκεί με πάνω από 600.000 followers. Η Bruna είναι η πιο γνωστή grauzeira της χώρας. Στα video της, σηκώνει τον μπροστινό τροχό της μοτοσυκλέτας που οδηγεί στον αέρα μέσα σε δρόμους γεμάτους κόσμο. «Με γεμίζει αδρεναλίνη και με κάνει να ξεχνάω τα πάντα», λέει.

Στο Σάο Πάολο, με πάνω από 1,2 εκατομμύρια δίκυκλα, χιλιάδες νέοι –κυρίως από φτωχές συνοικίες– βρίσκουν στο «Grau» μια διέξοδο από τη σκληρή καθημερινότητα. Τα βίντεο με σούζες συγκεντρώνουν εκατομμύρια προβολές, ενώ τραγούδια baile funk εξυμνούν την κουλτούρα. Στα βραδινά πάρτι των φαβελών, οι μοτοσυκλέτες περνούν ανάμεσα στο πλήθος με τις εξατμίσεις να μπλέκονται με τη μουσική.

Το «Grau», όμως, δεν είναι ακίνδυνο. Τι περισσότερες φορές, οι αναβάτες δεν σταματούν σε σήμα της αστυνομίας, με τις καταδιώξεις να καταλήγουν σε τραγωδίες. Παράλληλα, επειδή οι περισσότεροι grauzeiros προέρχονται από φτωχά στρώματα, η κοινωνία τους στιγματίζει ως «απειλή».

Η ψυχολογία πίσω από το φαινόμενο

Τι οδηγεί έναν νέο –στην Αθήνα ή στο Σάο Πάολο– να ανοίξει ή να πατήσει το γκάζι αντί να σταματήσει; Η απάντηση, σύμφωνα με την Παναγιώτα Μπαλή, βρίσκεται στον συνδυασμό ψυχολογικών και κοινωνικών παραγόντων: Φόβος και πανικός: «Όταν ένας νέος δεν έχει δίπλωμα, οδηγεί υπό την επήρεια, ή έχει κάτι να κρύψει η πιθανότητα τιμωρίας είναι αρκετή για να τον κάνει να χάσει τον έλεγχο».

Αναζήτηση ταυτότητας: Η αντίσταση στην αστυνομία συμβολίζει ανεξαρτησία και διαφοροποίηση. Πίεση από συνομηλίκους: «Η αποδοχή της παρέας είναι καθοριστική. Η φυγή εκλαμβάνεται ως τόλμη, η καταδίωξη ως απόδειξη δύναμης».

Social media: Κάθε like, κάθε share, ενισχύει τη συμπεριφορά. «Το διαδίκτυο μετατρέπει την παραβατικότητα σε δημόσιο θέαμα και προσφέρει στον νέο μια ψευδαίσθηση επιτυχίας».
Η κα Μπαλή επισημαίνει ότι οι συμπεριφορές αυτές δεν αναπτύσσονται στο κενό. «Το οικογενειακό περιβάλλον, τα κοινωνικά πρότυπα, ακόμη και οι εικόνες από ταινίες και videogames παίζουν ρόλο. Οι νέοι επηρεάζονται από μοντέλα ζωής όπου η παραβατικότητα εξιδανικεύεται».

Υπάρχει λύση;

Η καταστολή από μόνη της δεν επαρκεί. Οι νέοι χρειάζονται εναλλακτικές διεξόδους:
Χώρους όπου θα μπορούν να εκτονώνουν την ενέργειά τους με ασφάλεια.

Εκπαίδευση που θα τους διδάσκει τις συνέπειες της παραβατικότητας.

Στήριξη από οικογένεια και σχολείο.

Δραστηριότητες που καλλιεργούν την αυτοεικόνα και την κοινωνική αναγνώριση χωρίς να θέτουν σε κίνδυνο ζωές.

Από τις λεωφόρους της Αθήνας μέχρι τις φαβέλες του Σάο Πάολο, η νεανική παραβατικότητα αποδεικνύει ότι πίσω από κάθε επικίνδυνη συμπεριφορά κρύβεται μια ανάγκη: Για ταυτότητα, αποδοχή, ένταση. Η κοινωνία καλείται να αποφασίσει αν θα συνεχίσει να κυνηγά απλώς τους νέους με περιπολικά ή αν θα τους δείξει δρόμους όπου η αδρεναλίνη και η αναγνώριση μπορούν να υπάρξουν χωρίς να θυσιάζονται ζωές.

«Κάθε φορά που ένας νέος πατάει γκάζι για να ξεφύγει από την αστυνομία, στην πραγματικότητα παλεύει με την ανάγκη του να βρει ποιος είναι και να αποδείξει την αξία του. Αν του δώσουμε ασφαλείς και δημιουργικές διεξόδους, αυτή η δύναμη μπορεί να γίνει εφόδιο ζωής και όχι αιτία καταστροφής».

Ευχαριστούμε την κα Παναγιώτα Μπαλή, (MSc Ψυχολόγο, Υποψ. Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ Τμήμα Ψυχιατροδικαστικής, Π.Γ.Ν.Αττικόν) για την πολύτιμη βοήθειά της