Πώς η πολυκατοικία κατέκτησε την Ελλάδα και γιατί σήμερα «γερνάει»

Για περισσότερα από 100 χρόνια η πολυκατοικία δεν ήταν απλώς ένας τρόπος κατασκευής κτιρίων. Ήταν ο καθρέφτης των αλλαγών που γνώρισε η ελληνική κοινωνία: η αστικοποίηση, η εσωτερική μετανάστευση, η ανάγκη για φθηνή κατοικία, η οικονομική ανάπτυξη αλλά και η απουσία μακροχρόνιου πολεοδομικού σχεδιασμού.

Την πορεία αυτή αναλύει ο ομότιμος καθηγητής της Πολυτεχνικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, Σεραφείμ Πολύζος, ο οποίος διακρίνει τέσσερις βασικές περιόδους στην εξέλιξη της ανάπτυξης των ελληνικών πόλεων και των οικισμών.

Από το 1830 έως το 1923: Η γέννηση του ελληνικού κράτους και οι πρώτες πόλεις

Η πρώτη περίοδος ξεκινά περίπου το 1830, με την ίδρυση του ελληνικού κράτους, και ολοκληρώνεται το 1923, μετά την ενοποίηση του εθνικού χώρου και την άφιξη των προσφύγων στην Ελλάδα.

Ήταν μια εποχή συγκρότησης του νέου κράτους, απελευθέρωσης και ενσωμάτωσης νέων περιοχών. Οι πόλεις άρχισαν σταδιακά να αποκτούν τη μορφή τους, όμως η πολυκατοικία με τη μορφή που γνωρίζουμε σήμερα δεν είχε ακόμη κάνει την εμφάνισή της.

1923-1950: Πρόσφυγες, κρίσεις και η ανάγκη για νέα κατοικία

Η δεύτερη περίοδος περιλαμβάνει τον Μεσοπόλεμο, τη γερμανική κατοχή και τον εμφύλιο πόλεμο.

Η άφιξη εκατοντάδων χιλιάδων προσφύγων μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή δημιούργησε τεράστιες στεγαστικές ανάγκες και άλλαξε τη φυσιογνωμία πολλών περιοχών.

Οι πόλεις άρχισαν να πιέζονται περισσότερο, ενώ η ανάγκη για αξιοποίηση του διαθέσιμου χώρου έβαλε τις βάσεις για πιο πυκνές μορφές δόμησης.

1950-1970: Η έκρηξη της αντιπαροχής και η άνοδος της πολυκατοικίας

Η τρίτη περίοδος, από το 1950 έως το 1970, ήταν καθοριστική για τη μεταμόρφωση των ελληνικών πόλεων.

Η οικονομική ανάπτυξη, η εσωτερική μετανάστευση και η συγκέντρωση πληθυσμού στα μεγάλα αστικά κέντρα δημιούργησαν τεράστια ζήτηση για κατοικία.

Η Αθήνα και η Θεσσαλονίκη άρχισαν να αλλάζουν πρόσωπο. Η πολυκατοικία έγινε το κυρίαρχο μοντέλο αστικής ανάπτυξης και η αντιπαροχή αποτέλεσε τον βασικό μηχανισμό οικοδόμησης.

Για πολλά χρόνια η πολυκατοικία θεωρήθηκε σύμβολο εκσυγχρονισμού και κοινωνικής ανόδου. Η απόκτηση ενός διαμερίσματος σε μια σύγχρονη πολυκατοικία αποτελούσε για πολλές οικογένειες ένδειξη προόδου.

Όμως η ταχύτητα της ανάπτυξης είχε και κόστος.

Η Αττική αλλάζει πρόσωπο: Από την ανάπτυξη στην άναρχη δόμηση

Στην Αττική, όπου συγκεντρωνόταν το μεγαλύτερο μέρος του αστικού πληθυσμού και υπήρχε το υψηλότερο κατά κεφαλήν ΑΕΠ μεταξύ των νομών της χώρας, η οικοδομική δραστηριότητα πήρε τεράστιες διαστάσεις.

Πολλές περιοχές εκτός σχεδίου γέμισαν με κατασκευές, από πολυτελείς κατοικίες έως πρόχειρα και κακότεχνα κτίσματα.

Η αστικοποίηση επεκτάθηκε προς τις παραθαλάσσιες ζώνες, χωρίς πάντα να υπάρχουν οι απαραίτητες υποδομές. Μικρά οικόπεδα, έλλειψη οργανωμένου σχεδιασμού και πυκνή δόμηση δημιούργησαν ένα περιβάλλον με σημαντικά προβλήματα ποιότητας ζωής.

Όπως επισημαίνει ο κ. Πολύζος, οι μεταρρυθμιστικές προσπάθειες που εμφανίστηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 1960 δεν προχώρησαν. Από τα περίπου 40 ρυθμιστικά σχέδια που εκπονήθηκαν την περίοδο 1960-1974, κανένα δεν θεσμοθετήθηκε ώστε να αποτελέσει δεσμευτικό πλαίσιο για την πολεοδομική ανάπτυξη.

Από το 1970 έως σήμερα: Η εποχή των προβλημάτων και των αλλαγών

Στις αρχές της δεκαετίας του 1970 ξεκινά μια νέα φάση στην εξέλιξη των ελληνικών πόλεων.

Η εμφάνιση έντονων περιβαλλοντικών προβλημάτων, κυρίως στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη, προκάλεσε προβληματισμό για το μέλλον των αστικών κέντρων.

Η πολιτεία επιχείρησε σταδιακά να προχωρήσει σε πιο ολοκληρωμένο σχεδιασμό, ενώ η ένταξη της Ελλάδας στην ΕΟΚ και αργότερα στην Ευρωπαϊκή Ένωση έφερε νέες αντιλήψεις στην πολεοδομική πολιτική.

Η ανάπτυξη άρχισε να συνδέεται περισσότερο με την προστασία του περιβάλλοντος και τη βελτίωση της ποιότητας ζωής.

Η πολυκατοικία από όνειρο έγινε ανάγκη

Η σύγχρονη περίοδος χαρακτηρίζεται από το συνεχές οικοδομικό σύστημα, τη βελτίωση των κατασκευών, την πρόβλεψη χώρων στάθμευσης και τη σταδιακή μείωση των συντελεστών δόμησης σε αρκετές περιοχές.

Ωστόσο, την ίδια στιγμή, τα μεγάλα αστικά κέντρα αντιμετώπισαν νέα προβλήματα: κυκλοφοριακή συμφόρηση, ρύπανση και υψηλή πληθυσμιακή πυκνότητα.

Παράλληλα, εμφανίστηκαν οι προαστιακές περιοχές. Ένα τμήμα του πιο εύπορου πληθυσμού μετακινήθηκε προς τα προάστια, αναζητώντας μεγαλύτερους χώρους και καλύτερες συνθήκες διαβίωσης.

Έτσι δημιουργήθηκε μια μεγάλη αλλαγή: η πολυκατοικία, που στις δεκαετίες του 1930 και του 1940 αποτελούσε σύμβολο κοινωνικής καταξίωσης, σταδιακά έγινε κυρίως επιλογή στέγασης για τα μεσαία και χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα.

Το μοντέλο που εξαπλώθηκε σε όλη την Ελλάδα

Η πολυκατοικία ξεκίνησε κυρίως από την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη, όμως σύντομα υιοθετήθηκε από σχεδόν όλες τις ελληνικές πόλεις.

Το μοντέλο αυτό κάλυψε τις στεγαστικές ανάγκες εκατομμυρίων ανθρώπων, όμως σήμερα παρουσιάζει σημάδια κόπωσης.

Η αλλοίωση του παραδοσιακού αστικού τοπίου, η απώλεια της αίσθησης της γειτονιάς και η δημιουργία πυκνοδομημένων περιοχών έχουν περιορίσει τα πλεονεκτήματά του.

Η πολιτεία αναγνώρισε σταδιακά αυτά τα προβλήματα, μειώνοντας τους συντελεστές δόμησης στις νέες περιοχές που εντάχθηκαν στα σχέδια πόλης.

Η μεγάλη αδυναμία: Οι πόλεις χτίστηκαν χωρίς σχεδιασμό

Σύμφωνα με τον κ. Πολύζο, το βασικό χαρακτηριστικό της μεταπολεμικής ανάπτυξης των ελληνικών πόλεων ήταν ότι η πολεοδόμηση ακολουθούσε τη ζήτηση για αστική γη αντί να προηγείται αυτής.

Δεν υπήρχε δηλαδή ένας μακροχρόνιος σχεδιασμός που θα καθόριζε πώς θα έπρεπε να αναπτυχθούν οι πόλεις.

Η έλλειψη επαρκούς οργανωμένης αστικής γης οδήγησε στην εμφάνιση αυθαίρετων κατασκευών στις περιαστικές περιοχές, καθώς πολλοί νέοι κάτοικοι των μεγάλων πόλεων αναζητούσαν τρόπους να αποκτήσουν κατοικία.

Το αποτέλεσμα ήταν η άναρχη ανάπτυξη των πόλεων.

Η πολυκατοικία αλλάζει ξανά

Η ιστορία της ελληνικής πολυκατοικίας είναι τελικά η ιστορία μιας χώρας που άλλαξε γρήγορα.

Από την ανάγκη για στέγη και την υπόσχεση της αστικής ζωής, μέχρι τα σημερινά προβλήματα πυκνότητας, ενέργειας και ποιότητας ζωής, η πολυκατοικία παραμένει το πιο χαρακτηριστικό σύμβολο της σύγχρονης Ελλάδας.

Το ερώτημα πλέον δεν είναι αν θα συνεχίσει να υπάρχει, αλλά πώς θα μεταμορφωθεί ώστε να ανταποκριθεί στις ανάγκες μιας νέας εποχής.

Με πληροφορίες από ΑΠΕ-ΜΠΕ