Πόσες αισθήσεις έχουμε στην πραγματικότητα; Τι λέει η επιστήμη

Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, του οποίου την άποψη έχουμε υιοθετήσει και σήμερα, ο άνθρωπος διαθέτει πέντε αισθήσεις: όραση, ακοή, αφή, όσφρηση και γεύση. Ωστόσο, η σύγχρονη επιστήμη φαίνεται να αμφισβητεί αυτή την απλή κατηγοριοποίηση. Νέες έρευνες δείχνουν ότι οι ανθρώπινες αισθήσεις μπορεί να φτάνουν ακόμη και τις 33. Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν έχουμε πέντε αισθήσεις, αλλά πόσες από αυτές αναγνωρίζουμε πραγματικά στην καθημερινότητά μας.

Στην πράξη, ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε τον φυσικό κόσμο εξαρτάται από συνδυασμούς αισθήσεων. Δεν βλέπουμε απλώς, ούτε ακούμε ή μυρίζουμε ανεξάρτητα. Αντίθετα, ο εγκέφαλος συνδυάζει συνεχώς πληροφορίες από διαφορετικά συστήματα, δημιουργώντας μια ενιαία αντίληψη της πραγματικότητας. Αυτό σημαίνει ότι αυτό που νιώθουμε μπορεί να επηρεάζει αυτό που βλέπουμε, και το αντίστροφο. Για παράδειγμα, ένα άρωμα μπορεί να αλλάξει τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την υφή ενός προϊόντος, ενώ ο ήχος μπορεί να επηρεάσει την εμπειρία της γεύσης.

Πόσες αισθήσεις έχουμε τελικά;

Σύμφωνα με τον καθηγητή Barry Smith και τον συνεργάτη του Charles Spence από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, οι νευροεπιστήμονες πλέον υπολογίζουν ότι οι αισθήσεις μπορεί να κυμαίνονται μεταξύ 22 και 33. Σε αυτές δεν περιλαμβάνονται μόνο οι γνωστές, αλλά και λιγότερο προφανείς λειτουργίες του σώματος που μας βοηθούν να αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας και το περιβάλλον.

Οι λιγότερο γνωστές αισθήσεις του σώματος

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η ιδιοδεκτικότητα, η ικανότητα να γνωρίζουμε πού βρίσκονται τα μέλη του σώματός μας χωρίς να τα κοιτάμε. Χάρη σε αυτήν μπορούμε να περπατάμε στο σκοτάδι ή να αγγίζουμε τη μύτη μας με κλειστά μάτια. Αντίστοιχα, η ισορροπία μας εξαρτάται από ένα πολύπλοκο σύστημα που συνδυάζει πληροφορίες από το εσωτερικό αυτί, την όραση και το σώμα.

Μια άλλη σημαντική αλλά λιγότερο γνωστή αίσθηση είναι η εσωτερική αντίληψη του σώματος. Μέσω αυτής αντιλαμβανόμαστε πότε πεινάμε, πότε αυξάνεται ο καρδιακός ρυθμός ή πότε νιώθουμε ένταση. Παράλληλα, υπάρχει και η αίσθηση της «κυριότητας» του σώματος — το ότι δηλαδή το σώμα μας ανήκει σε εμάς — η οποία μπορεί να διαταραχθεί σε ορισμένες νευρολογικές καταστάσεις.

Πώς συνεργάζονται οι αισθήσεις μεταξύ τους

Ακόμη και οι παραδοσιακές αισθήσεις, όμως, δεν είναι τόσο απλές όσο φαίνονται. Η αφή, για παράδειγμα, περιλαμβάνει πολλαπλές επιμέρους εμπειρίες, όπως θερμοκρασία, πόνο, πίεση και φαγούρα. Αντίστοιχα, η γεύση δεν είναι μόνο υπόθεση της γλώσσας. Αυτό που αντιλαμβανόμαστε ως «γεύση» είναι στην πραγματικότητα αποτέλεσμα συνεργασίας μεταξύ γεύσης, όσφρησης και αφής. Ένα ενδιαφέρον παράδειγμα είναι τα φρούτα: δεν υπάρχουν ειδικοί υποδοχείς για γεύσεις όπως «φράουλα» ή «βατόμουρο». Αυτές οι εμπειρίες προκύπτουν κυρίως από την όσφρηση, καθώς τα αρωματικά μόρια φτάνουν στη ρινική κοιλότητα κατά τη μάσηση. Η υφή, από την άλλη, συμπληρώνει την εμπειρία, εξηγώντας γιατί το ίδιο τρόφιμο μπορεί να μας φαίνεται διαφορετικό ανάλογα με τη σύστασή του.

Η αλληλεπίδραση των αισθήσεων γίνεται εμφανής και σε πιο απροσδόκητες καταστάσεις. Σε ένα αεροπλάνο, για παράδειγμα, η γεύση των τροφίμων αλλάζει λόγω του θορύβου. Έχει βρεθεί ότι οι ήχοι του περιβάλλοντος μειώνουν την αντίληψη γλυκού και αλμυρού, αλλά ενισχύουν το λεγόμενο umami — τη «γεύση νοστιμιάς» που συναντάμε σε τρόφιμα όπως η ντομάτα.

Παρόμοια φαινόμενα έχουν μελετηθεί σε ερευνητικά κέντρα όπως το University of London, όπου επιστήμονες από διαφορετικά πεδία συνεργάζονται για να κατανοήσουν πώς λειτουργούν οι αισθήσεις. Πειράματα έχουν δείξει, για παράδειγμα, ότι αλλάζοντας τον ήχο των βημάτων μας μπορούμε να νιώσουμε το σώμα μας πιο ελαφρύ ή πιο βαρύ, αποδεικνύοντας πόσο εύκολα «μπερδεύεται» ο εγκέφαλος.

Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι οι αισθήσεις δεν λειτουργούν μεμονωμένα, αλλά ως ένα δυναμικό δίκτυο που διαμορφώνει την εμπειρία μας. Αυτό που αντιλαμβανόμαστε δεν είναι απλώς το άθροισμα των ερεθισμάτων, αλλά ένα σύνθετο αποτέλεσμα αλληλεπίδρασης μεταξύ σώματος και εγκεφάλου.