Τα 5 διάσημα έργα τέχνης που ζωγράφισαν γυναίκες αλλά αποδόθηκαν σε άνδρες
Τα έργα γυναικών καλλιτεχνών είναι συχνά ανυπόγραφα, παραμελημένα και σπάνια συντηρούνται, γεγονός που δυσχεραίνει την αναγνώρισή τους.
Η ιστορία της Τέχνης δεν είναι μόνο η αποκρυπτογράφηση της έκφρασης των καλλιτεχνών μέσα από τα έργα τους. Αντιθέτως, κρύβει μυστικά και αποκαλύπτει αποκλεισμούς δημιουργών, των οποίων η παρουσία κάποτε δεν επιτρεπόταν να αναδειχθεί λόγω των κοινωνικών περιορισμών.
Για αιώνες, η συμβολή των γυναικών καλλιτεχνών υποτιμήθηκε, αποσιωπήθηκε ή αποδόθηκε σε άνδρες, αφήνοντας μεγάλα τμήματα της καλλιτεχνικής παραγωγής στο περιθώριο. Σήμερα, μέσα από μια ευρύτερη επανεκτίμηση, ιστορικοί και ερευνητές στον χώρο της Τέχνης επιχειρούν να αποκαταστήσουν αυτές τις παραλείψεις και να επαναφέρουν στο προσκήνιο αφανείς δημιουργούς.
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Κατλίνε βαν ντερ Στίγκελεν (Katlijne Van der Stighelen), η οποία το 1993 κατά τη διάρκεια έρευνας στις αποθήκες του Μουσείου Ιστορίας της Τέχνης στη Βιέννη, εντόπισε έναν εντυπωσιακό πίνακα μεγάλης κλίμακας με τίτλο «Ο Θρίαμβος του Βάκχου» (1655–59). Η αρχική απορία για το πώς ένα τόσο φιλόδοξο έργο είχε παραμείνει άγνωστο οδήγησε σε μια αποκαλυπτική διαπίστωση: δημιουργός του ήταν η ζωγράφος Μικαελίνα Βαουτιέ (Michaelina Wautier). Η δεύτερη διαπίστωση ήταν ότι επρόκειτο για γυναίκα γεγονός που είχε συμβάλει καθοριστικά στην παραγνώρισή του.
Η περίπτωση αυτή δεν είναι μεμονωμένη. Τα έργα γυναικών καλλιτεχνών είναι συχνά ανυπόγραφα, παραμελημένα και σπάνια συντηρούνται, με αποτέλεσμα αυτό να δυσχεραίνει την αναγνώρισή τους. Από την άλλη, στα μεγάλα μουσεία, οι γυναίκες υποεκπροσωπούνται. Σύμφωνα μάλιστα με την Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου, μόλις το 1% των έργων που διαθέτει στη συλλογή της είναι δημιουργήματα από καλλιτέχνιδες.
«Ο Θρίαμβος του Βάκχου» (1655-59) – Μικαελίνα Βαουτιέ
Ο μνημειώδης αυτός πίνακας, που ανήκε στον αρχιδούκα Λεοπόλδο Βίλχελμ της Αυστρίας, θεωρήθηκε για πολλά χρόνια αδύνατο να είναι έργο γυναίκας. Στις αρχές του 20ού αιώνα, ο επιμελητής Γκουστάβ Γλυκ (Gustav Glück) απέρριψε μια τέτοια πιθανότητα. Σαν να προέβλεπε αυτή την αμφισβήτηση, η ίδια η καλλιτέχνιδα απεικονίζεται στον πίνακα, γυμνόστηθη και προκλητική, κοιτώντας τον θεατή κατάματα.
Εκείνη την εποχή, το έργο είχε αποδοθεί στον αδελφό της, Τσαρλς Βαουτιέ (Charles Wautier) ενώ άλλοι πίνακες πιστώθηκαν σε μεγάλους Φλαμανδούς ζωγράφους, όπως ο Άντονι βαν Ντικ (Anthony van Dyck.) Σήμερα, η Βαουτιέ θεωρείται μία από τις σημαντικότερες ανακαλύψεις της ιστορίας της τέχνης, με εύρος που συγκρίνεται ακόμη και με εκείνο του Πέτερ Πάουλ Ρούμπενς.
«Αυτοπροσωπογραφία της Αγίας Αικατερίνης της Αλεξάνδρειας» (περ. 1615-17) – Αρτεμισία Τζεντιλέσκι
Η Αρτεμισία Τζεντιλέσκι (Artemisia Gentileschi) γνώρισε μεγάλη επιτυχία εν ζωή, αλλά αργότερα τα έργα της αποδόθηκαν στον πατέρα της, Οράτσιο, ή ακόμη και στον Καραβάτζιο. Ο συγκεκριμένος πίνακας αναγνωρίστηκε επίσημα ως δικός της μόλις το 2017.
Απεικονίζει την ίδια ως μάρτυρα, παραπέμποντας στη δική της τραυματική εμπειρία ως θύμα βιασμού και στη δημόσια δικαστική της δοκιμασία. Το έργο της χαρακτηρίζεται από δυναμικές γυναικείες μορφές και θεματικές εκδίκησης και δικαίωσης. Νεότερες αποκαταστάσεις και ανακαλύψεις συνεχίζουν να εμπλουτίζουν τον κατάλογο των έργων της.
«La Joyeuse Compagnie» (1630) – Τζούντιθ Λέιστερ
Η Ολλανδέζα ζωγράφος Τζούντιθ Λέιστερ (Judith Leyster) ήταν αναγνωρισμένη στην εποχή της, όμως μετά τον θάνατό της τα έργα της αποδόθηκαν στον σύζυγό της Γιαν Μίνσε Μόλανερ (an Miense Molenaer) ή στον Φρανς Χαλς (Frans Hals). Το 1892 αποκαλύφθηκε η πραγματική της ταυτότητα, όταν κάτω από ψεύτικη υπογραφή εντοπίστηκαν τα αρχικά «JL».
Η καριέρα της διακόπηκε από τις οικογενειακές υποχρεώσεις, ενώ είναι πιθανό να συνεργάστηκε με τον σύζυγό της χωρίς να λαμβάνει αναγνώριση. Παρά την ποιότητα του έργου της, εξαφανίστηκε για αιώνες από την ιστορία της τέχνης.
«Θεός» (1917) – Βαρόνη Έλσα φον Φράιταγκ-Λόρινγκχοβεν
Στον 20ό αιώνα, ακόμη και πρωτοποριακά κινήματα όπως το Νταντά (Ντανταϊσμός) δεν κατάφεραν να ξεπεράσουν τον αποκλεισμό των γυναικών. Η εκκεντρική βαρόνη Έλσα υπήρξε πρωτοπόρος, αλλά το έργο της «Θεός» αποδόθηκε για δεκαετίες στον Μόρτον Σάμμπεργκ. Μόλις στις αρχές του 2000 αναγνωρίστηκε επίσημα η συμβολή της.
Ορισμένοι μελετητές υποστηρίζουν επίσης ότι είχε συμμετοχή και στο περίφημο «Fountain» του Μαρσέλ Ντυσάν, αν και αυτό δεν έχει αποδειχθεί πλήρως.
«Αύριο για Πάντα» (1963) – Μάργκαρετ Κιν
Η ιστορία της Μάργκαρετ Κιν (Margaret Keane) έγινε γνωστή μέσα από την ταινία «Big Eyes». Τα έργα της, με τα χαρακτηριστικά παιδιά με τα μεγάλα μάτια, έγιναν εμπορική επιτυχία, αλλά αποδίδονταν στον σύζυγό της, Γουόλτερ Κιν (Walter Keane).
Μετά τον χωρισμό τους, η διαμάχη κατέληξε στο δικαστήριο, όπου και οι δύο κλήθηκαν να ζωγραφίσουν. Εκείνος αρνήθηκε επικαλούμενος πόνο στον ώμο, ενώ εκείνη ολοκλήρωσε έναν πίνακα μέσα σε λιγότερο από μία ώρα, αποδεικνύοντας την αλήθεια.
