Τα δώρα στους τροχονόμους της Αθήνας την Πρωτοχρονιά: Ένα νοσταλγικό έθιμο που δεν υπάρχει πια

Εικόνα μιας πρωτοχρονιάτικης Αθήνας που δεν υπάρχει πια, «ζωντανή» ωστόσο σε αναμνήσεις και σε φωτογραφικά ντοκουμέντα είναι το έθιμο της προσφοράς δώρων στους τροχονόμους της πόλης την Πρωτοχρονιά.

Η πρακτική ξεκίνησε τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Όταν τα αυτοκίνητα έγιναν περισσότερα στους δρόμους της πρωτεύουσας χρειάστηκε η ρύθμιση της κυκλοφορίας από τροχονόμους. Τότε δεν υπήρχαν φανάρια ενώ αρκετοί κεντρικοί δρόμοι της Αθήνας ήταν διπλής κατεύθυνσης. Οι τροχονόμοι ρύθμιζαν την κίνηση με χειρονομίες.

Σταδιακά οι τροχονόμοι εξελίχθηκαν σε ένα από τα σώματα δημόσιων λειτουργών με μεγάλη κοινωνική αποδοχή, σήμα κατατεθέν της σύγχρονης ζωής στην πόλη. Ρύθμιζαν την κυκλοφορία συχνά σε αντίξοες συνθήκες, αλλά την ίδια στιγμή έδιναν πληροφορίες και επικοινωνούσαν καθημερινά με τον κόσμο. Ήταν ένα αστυνομικό σώμα προσανατολισμένο στην εξυπηρέτηση περισσότερο και όχι στην καταστολή. Ήταν ταυτόχρονα σύμβολα της τάξης αλλά και πρόσωπα οικεία και συμπαθητικά.

Η προσφορά δώρων στους τροχονόμους την Πρωτοχρονιά αποτέλεσε έτσι μία έκφραση κοινωνικής ευγνωμοσύνης και αλληλεγγύης, ίσως ως ένα βαθμό καλλιεργούμενης «από τα πάνω», πάνως σίγουρα ένα έθιμο που μπορούσε να στεριώσει στον κόσμο.

Τα δώρα τοποθετούνταν γύρω από τα χαρακτηριστικά κουβούκλια ή «βαρέλια» στα οποία στέκονταν τότε οι τροχονόμοι για να ξεχωρίζουν και να προστατεύονται.

Από γλυκά μέχρι... ψυγεία

Ανάλογα έθιμα προσφοράς δώρων σε δημόσιους λειτουργούς τις γιορτές υπήρχαν και σε ξένες χώρες, με δώρα και φιλοδωρημα να δίνονται σε αστυνομικούς και ταχυδρόμους στη Βρετανία, σε θυρωρούς και δημοτικούς υπαλλήλους στη Γαλλία, αλλά και σε αστυνομικούς στην Ιταλία.

Λέγεται ότι το έθιμο ξεκίνησε το 1936, όταν πέρασε από το κουβούκλιο του τροχονόμου της Ρηγίλλης ο βασιλιάς. Σταμάτησε μπροστά στον τροχονόμο, βγήκε από το όχημά του και άφησε ένα δώρο λέγοντάς του «Χρόνια Πολλά». Ωστόσο το έθιμο φαίνεται να ξεκίνησε πιο πριν, με τις πρώτες αναφορές στην Αθήνα να έρχονται από τη δεκαετία του 1920.

Μετά τον Πόλεμο, στις δεκαετίες του ’50 και του ’60 το έθιμο γενικεύτηκε, φωτογραφήθηκε και κινηματογραφήθηκε. Δεν αφορούσε μόνο την Αθήνα, αλλά και τη Θεσσαλονίκη και άλλες πόλεις που είχαν κυκλοφορία και τροχονόμους.

Ο κόσμος άφηνε διάφορα τρόφιμα και ποτά, τσιγάρα, αλλά σταδιακά τα δώρα «αναβαθμίστηκαν». Έβλεπες έτσι γύρω από τα «βαρέλια» μικροέπιπλα αλλά και ηλεκτρικές συσκευές, ψυγεία, κουζίνες, θερμοσίφωνες. Η προσφορά των δώρων χρησιμοποιούταν πλέον και ως διαφημιστικό τρικ από τις εταιρείες της εποχής γιατί οι φωτογραφίες από το έθιμο κυκλοφορούσαν στις εφημερίδες.

Χαρακτηριστικό είναι το ντοκουμέντο με έναν τροχονόμο στην πλατεία Συντάγματος, με ένα ψυγείο μπροστά του και πάνω μια πινακίδα που έγραφε «Ευτυχισμένο το 1956, ΙΖΟΛΑ».

Τα κουβούκλια των τροχονόμων «κυκλώνονταν» από δώρα σε τέτοιο βαθμό που χρειαζόταν να απομακρυνθούν για την ομαλή κίνηση των οχημάτων αλλά και για να συνεχίζουν να... φαίνονται οι ίδιοι οι τροχονόμοι. Τα δώρα βέβαια δεν τα έπαιρνε ο συγκεκριμένος τροχονόμος στο κουβούκλιο του οποίου είχαν τοποθετηθεί. Για τη δίκαιη διανομή τους υπήρχε διαχειριστική επιτροπή που τα συνέλεγε όλα και στο τέλος έκανε κλήρωση.

Όταν το έθιμο έγινε ανάμνηση

Η τεχνολογία ωστόσο προχώρησε και οι τροχονόμοι έπαψαν σταδιακά να έχουν τον ίδιο ρόλο στην πόλη. Σύμφωνα με τον Γιάννη Ηλίδη, που περιγράφει στιγμές από την Αθήνα εκείνης της εποχής στο βιβλίο του «Μέρες Μαγικές με Γρανίτες και Ταμ Ταμ»:

«Το πρώτο κόκκινο-πράσινο φανάρι που τοποθετήθηκε, δοκιμαστικά στην αρχή, ήταν στην 3ης Σεπτεμβρίου και Μάρνη γωνία. Ήταν το 1957 και ο φωτεινός σηματοδότης ήταν χειροκίνητος. Ένας τροχονόμος βρισκόταν εκεί για αυτό τον λόγο και, μετακινώντας ένα ξύλινο μοχλό που ήταν τοποθετημένος σε μια εσοχή της γωνιακής πολυκατοικίας, άλλαζε το χρώμα μπροστά στα μάτια των κατάπληκτων Αθηναίων οδηγών. Μετά το 1965-66, η κυκλοφορία των οχημάτων είχε αυξηθεί αισθητά, αλλά οι παλιότεροι οδηγοί είχαν πλέον εκπαιδευτεί. Οι τροχονόμοι λιγόστεψαν, τα κουβούκλια εξαφανίστηκαν μαζί και το έθιμο με τα πρωτοχρονιάτικα δώρα τους».

Από τα τέλη της δεκαετίας του ’60 και μετά, το έθιμο ξεκίνησε να ατονεί και για άλλους λόγους. Το θεσμικό πλαίσιο έγινε πολύ πιο αυστηρό, απαγορεύοντας τελείως οποιαδήποτε κίνηση δωροληψίας σε δημόσιους λειτουργούς. Παράλληλα, η νοοτροπία του κόσμου άλλαξε και η αντιμετώπιση της αστυνομίας -η οποία είχε συνδεθεί και με συγκεκριμένα αρνητικά για την κοινωνία γεγονότα- ήταν πλέον πιο εχθρική, ειδικά μετά την Χούντα.

Το αστικό έθιμο των δώρων στους τροχονόμους καταγράφηκε στην Ιστορία ως ένα από τα πιο όμορφα έθιμα της Αθήνας και ένα σύμβολο της εορταστικής ζωής της πόλης μιας άλλης εποχής, όταν μια βόλτα στους πρωτοχρονιάτικους δρόμους της πόλης ήταν μάλλον πιο ήρεμη και λιγότερο αγχωτική.