Τα social media και όχι τα video games συνδέονται με διάσπαση προσοχής - Τι λέει μελέτη

Η εικόνα είναι πλέον γνώριμη σε κάθε σπίτι: έφηβοι με το κινητό στο χέρι, μια μόνιμη δυσκολία να συγκεντρωθούν σε οτιδήποτε δεν «κινείται» στην οθόνη, συνεχής εναλλαγή εφαρμογών. Την ίδια στιγμή, οι διαγνώσεις ΔΕΠΥ αυξάνονται διεθνώς, προβληματίζοντας ειδικούς και μη: μήπως τα social media παίζουν ρόλο στη διάσπαση προσοχής των εφήβων;

Τι δείχνουν οι μακροχρόνιες μελέτες για εφήβους και social media

Τα τελευταία χρόνια, μεγάλες πληθυσμιακές μελέτες παρακολούθησαν χιλιάδες παιδιά από το τέλος της παιδικής ηλικίας έως την εφηβεία, καταγράφοντας αναλυτικά τις ψηφιακές τους συνήθειες. Στη νέα μελέτη οι ερευνητές δεν έβαλαν όλες τις ηλεκτρονικές «οθόνες» στην ίδια κατηγορία. Διαχώρισαν το gaming, την παρακολούθηση βίντεο και τη χρήση κοινωνικών δικτύων – εφαρμογές όπως TikTok, Instagram, Snapchat και Messenger. Το εύρημα που ξεχώρισε ήταν σαφές: μόνο η εντατική χρήση social media συνδέθηκε με σταδιακή αύξηση της απροσεξίας με την πάροδο των χρόνων.

Όπως αναφέρεται στο PsyPost, ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι η σχέση αυτή δεν φαίνεται να εξηγείται από άλλους παράγοντες. Το κοινωνικοοικονομικό υπόβαθρο, το οικογενειακό εισόδημα ή ακόμη και η γενετική προδιάθεση για ΔΕΠΥ δεν ανέτρεψαν το μοτίβο. Επιπλέον, εξετάστηκε και το αντίστροφο σενάριο: μήπως παιδιά που ήδη δυσκολεύονται να συγκεντρωθούν καταφεύγουν περισσότερο στα social media; Τα δεδομένα δεν το υποστήριξαν. Η κατεύθυνση ήταν μονόδρομη: η αυξημένη χρήση κοινωνικών δικτύων προηγήθηκε της επιδείνωσης της προσοχής.

Γιατί τα κοινωνικά δίκτυα διαφέρουν από gaming και βίντεο

Γιατί όμως τα social media δείχνουν να επηρεάζουν την προσοχή διαφορετικά από το gaming ή τα βίντεο; Η απάντηση δεν είναι απόλυτα ξεκάθαρη, όμως οι νευροεπιστήμονες μιλούν για ένα περιβάλλον μόνιμων διακοπών. Οι ειδοποιήσεις, τα likes, τα μηνύματα – ή ακόμη και η σκέψη ότι «κάτι μπορεί να ήρθε» – λειτουργούν σαν συνεχείς νοητικές παρεμβολές. Η προσοχή δεν διασπάται μόνο τη στιγμή της χρήσης, αλλά εκπαιδεύεται μακροπρόθεσμα να λειτουργεί κατακερματισμένα.

Αντίθετα, το gaming, όσο έντονο κι αν είναι, συνήθως γίνεται σε συγκεκριμένα χρονικά «μπλοκ» και απαιτεί εστίαση σε έναν στόχο κάθε φορά. Δεν διακόπτει την καθημερινότητα με τον ίδιο τρόπο. Αυτό το στοιχείο φαίνεται να διαφοροποιεί ουσιαστικά την επίδραση των κοινωνικών δικτύων στην ικανότητα συγκέντρωσης.

Οι ίδιοι οι ερευνητές επισημαίνουν ότι η επίδραση σε ατομικό επίπεδο δεν είναι τεράστια. Δεν σημαίνει ότι ένα παιδί με φυσιολογική προσοχή θα αναπτύξει αυτομάτως ΔΕΠΥ επειδή περνά ώρες στο TikTok. Όμως όταν μια μικρή επιδείνωση αφορά ολόκληρο τον πληθυσμό, τα αποτελέσματα πολλαπλασιάζονται. Ακόμη και μια μέση αύξηση μίας ώρας ημερήσιας χρήσης social media θα μπορούσε, θεωρητικά, να εκτοξεύσει τις διαγνώσεις κατά δεκάδες ποσοστιαίες μονάδες.

Και αυτή η αύξηση δεν είναι υποθετική. Μέσα σε δύο δεκαετίες, τα social media πέρασαν από το «σχεδόν ανύπαρκτα» στις περίπου πέντε ώρες ημερήσιας χρήσης για πολλούς εφήβους. Το ποσοστό όσων δηλώνουν ότι είναι «σχεδόν μόνιμα online» έχει σχεδόν διπλασιαστεί την τελευταία δεκαετία. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η άνοδος των διαγνώσεων ΔΕΠΥ δεν μπορεί να αποδοθεί μόνο στη μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση.

Από τα δεδομένα στις πολιτικές αποφάσεις

Το ερώτημα πλέον είναι τι γίνεται από εδώ και πέρα. Οι ηλικιακοί περιορισμοί στις πλατφόρμες υπάρχουν, αλλά παρακάμπτονται εύκολα. Κάποιες χώρες, όπως η Αυστραλία, δοκιμάζουν αυστηρότερες λύσεις, μεταφέροντας την ευθύνη στις ίδιες τις εταιρείες. Το αν τέτοια μέτρα θα έχουν ουσιαστικό αντίκτυπο μένει να φανεί. Το σίγουρο είναι ότι η συζήτηση για την προσοχή των εφήβων και τον ρόλο των social media μόλις ξεκίνησε – και δύσκολα θα κλείσει σύντομα.