Τι είναι το γκι και το ου και πώς να τα ξεχωρίζετε: Η ιστορία των διάσημων φυτών των Χριστουγέννων

Όπου κι αν πάμε, τα Χριστούγεννα τα βρίσκουμε μπροστά μας. Και όσο πίσω κι αν πάμε ιστορικά πάλι τα συναντάμε. Το γκι και το ου είναι δύο φυτά που έχουν ταυτιστεί με τα Χριστούγεννα σε όλες τις χώρες που τα γιορτάζουν και αποτελούν αναπόσπαστο στοιχείο της χριστουγεννιάτικης εικονογραφίας, του στολισμού αλλά και πολλών εθίμων και παραδόσεων που συνδέονται με τις μέρες των γιορτών.

Αρχικά όμως χρειάζεται να τα ξεχωρίσουμε. Το γκι δεν είναι ου και το ου δεν είναι γκι. Το φυτό που κατακλύζει αυτές τις ημέρες τα ανθοπωλεία -και πολλούς πάγκους στους δρόμους που στήνονται μόνο για τις γιορτές- είναι το φυτό με τους μικρούς στρογγυλούς κόκκινους καρπούς και τα μυτερά φύλλα. Αυτό δεν είναι το γκι παρά το γεγονός ότι πολλοί το λένε -λανθασμένα- έτσι. Είναι το ου.

Αντίθετα το γκι έχει μικρούς σφαιρικούς λευκούς καρπούς.

Είναι δύο ξεχωριστά είδη.

Το γκι

Πήρε το όνομά του από το γαλλικό «gui» και η ελληνική του ονομασία είναι ιξός. Επιστημονικά ονομάζεται Viscum album. Το γκι αποτελεί αειθαλές παράσιτο των δέντρων, κυρίως των ελάτων, αλλά και των καστανιών. Παρατηρείται επίσης σε μηλιές, λεύκες, πλατάνια, πεύκα, ιτιές, αχλαδιές.

Το φυτό παράγει έναν λευκό σφαιρικό καρπό από τον οποίο εξάγεται μία κολλητική ύλη. Φυτρώνει κυρίως σε δροσερά μέρη στην Ευρώπη, τη Μέση Ανατολή, τη Δυτική Ασία, τη Βόρεια Αφρική. Το συναντάμε όμως και στην Ελλάδα, κυρίως στα βόρεια της χώρας, σε ορεινές και ημιορεινές περιοχές ή σε περιοχές με έντονη υγρασία.

Για να αναπαραχθεί το γκι εξαρτάται σχεδόν αποκλειστικά από τα πουλιά. Οι σπόροι του κολλούν στο ράμφος των πουλιών και γίνονται τροφή τους. Περνούν από το πεπτικό τους σύστημα και αποβάλλονται σε κλαδιά δέντρων, όπου στη συνέχεια βλασταίνουν, σε ένα θαυμάσιο κύκλο ζωής.

Πρόκειται επομένως για ένα φυτό που δεν έχει ρίζες στη γη και παραμένει πάντα πράσινο στη διάρκεια του χειμώνα, στοιχεία που στο διάβα των αιώνων έγιναν σύμβολο αντοχής, γονιμότητας, καλοτυχίας, ευρωστίας.

Για αυτό και το γκι απέκτησε σημαντικό ρόλο σε προχριστιανικές γιορτές του χειμερινού ηλιοστασίου και της περιόδου του Δωδεκαημέρου. Για τους Κέλτες και τους Δρυίδες το γκι έγινε ιερό φυτό και πρωταγωνιστούσε στις τελετές που πραγματοποιούσαν αυτές τις ημέρες.

Με τον εκχριστιανισμό της Ευρώπης και ειδικά των βόρειων φύλων, πολλά παγανιστικά σύμβολα δεν καταργήθηκαν αλλά προσαρμόστηκαν στη νέα θρησκεία και τις χριστιανικές γιορτές. Έτσι το γκι παρέμεινε ως σύμβολο συμφιλίωσης και ελπίδας.

Παράλληλα, συνδέθηκε ειδικά με τα Χριστούγεννα γιατί ο καρπός του είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακός το χειμώνα, γιατί συλλέγεται παραδοσιακά με την περίοδο του χειμερινού ηλιοστασίου και έγινε κομμάτι των νέων εθίμων που αντικατέστησαν τα προχριστιανικά έθιμα του χειμερινού ηλιοστασίου.

Το φιλί κάτω από το γκι

Το έθιμο του φιλιού κάτω από το γκι διαδόθηκε κυρίως από την αγγλοσαξονική παράδοση των Χριστουγέννων. Ο Αμερικανός συγγραφέας του 19ου αιώνα, Ουάσινγκτον Ίρβινγκ, είχε γράψει σχετικά με αυτό το έθιμο: «Το γκι εξακολουθεί να κρεμιέται σε αγροτόσπιτα και κουζίνες τα Χριστούγεννα. Οι νεαροί άνδρες έχουν το προνόμιο να φιλήσουν τα κορίτσια κάτω από αυτό, κόβοντας κάθε φορά έναν καρπό από το φυτό. Όταν όλοι οι καρποί έχουν κοπεί, το προνόμιο παύει».

Προερχόμενο από αντιλήψεις σχετικές με τη συμφιλίωση και τη συνέχεια της ζωής, από τους προχριστιανικούς πολιτισμούς της Βρετανίας και της Σκανδιναβίας, το φιλί κάτω από το γκι (ή mistletoe στα αγγλικά) εξελίχθηκε τον 18ο και κυρίως τον 19ο αιώνα, σε ένα ρομαντικό χριστουγεννιάτικο έθιμο.

Το ου

Το ου προέρχεται επίσης από το γαλλικό «houx», ενώ στα αγγλικά λέγεται holly ή ilex. Η επιστημονική του ονομασία είναι Ilex aquifolium. Φυτρώνει σε πολλές περιοχές της Ευρώπης, της Ασίας και της βορειοδυτικής Αφρικής. Φυτρώνει όμως και στην Ελλάδα -κυρίως σε δάση της κεντρικής και βόρειας χώρας- και είναι γνωστό με πολλές παραδοσιακές ονομασίες: αρκουδοπούρναρο, ελαιόπρινος.

Οι κόκκινοι καρποί του τρώγονται από τα πουλιά, είναι όμως τοξικοί έως και ιδιαίτερα επικίνδυνοι αν καταναλωθούν από τον άνθρωπο.

Και το ου αποτέλεσε κεντρικό στοιχείο παγανιστικών παραδόσεων και τελετουργιών. Οι Κέλτες και άλλοι λαοί της βόρειας Ευρώπης τιμούσαν το ου επειδή μένει αειθαλές τον χειμώνα, αντέχει στο κρύο και το σκοτάδι. Το θεωρούσαν σύμβολο ζωής και προστασίας από τα κακά πνεύματα.

Το ου πέρασε και αυτό στα εορταστικά έθιμα και τις παραδόσεις των Χριστουγέννων. Στη Μεσαιωνική Αγγλία στόλιζαν σπίτια και εκκλησίες με ου και πίστευαν ότι φέρνει ειρήνη στο σπίτι. Υπήρχε επίσης το έθιμο να μπαίνει ου στο σπίτι για να προστατεύει από καβγάδες και κακοτυχία.

Το γκι και το ου μαζί έγιναν το πιο αναγνωρισμένο «δίδυμο» φυτών της εορταστικής περιόδου, σε έναν εξαιρετικό συνδυασμό συμβόλων, θρησκευτικών αντιλήψεων, συμφιλίωσης του ανθρώπου με τα στοιχεία της φύσης, αλλά και κοινωνικής συναναστροφής.