Γιατί κάποιοι δέχονται και άλλοι απορρίπτουν τους πρόσφυγες – Τι δείχνει γερμανική έρευνα

Σε ολόκληρη την ΕΕ, η μετανάστευση είναι ένα από τα θέματα που διχάζουν. Η Γερμανία, μια χώρα που κάποτε ήταν γνωστή για την Willkommenskultur (κουλτούρα καλωσορίσματος), είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα.

Ο Γερμανός καγκελάριος δήλωσε πρόσφατα ότι οι Σύροι δεν έχουν πλέον «λόγους για άσυλο στη Γερμανία» και ότι θα ενθαρρυνθούν να επιστρέψουν οικειοθελώς στην πατρίδα τους. Ορισμένοι θα μπορούσαν επίσης να απελαθούν στο εγγύς μέλλον.

Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι πλέον η σκληρή προσέγγιση στο ζήτημα έχει απήχηση στο ευρύ κοινό.

Τι καθορίζει το αν οι άνθρωποι σε μια χώρα υποδοχής όπως η Γερμανία καλωσορίζουν ή απορρίπτουν τους πρόσφυγες; Αυτό είναι το ερώτημα στο οποίο επιστήμονες προσπάθησαν να δώσουν απάντηση σε πρόσφατη μελέτη.

Όπως γράφει στο The Conversation, ένας εκ των επιστημόνων, αυτό που εξετάστηκε είναι το πώς διάφοροι παράγοντες επηρεάζουν το αν οι συμμετέχοντες εκφράζουν ανησυχία για την ευημερία των προσφύγων ή τους θεωρούν απειλή.

Η μελέτη σχεδιάστηκε με σκοπό να αξιολογήσει τις επιπτώσεις διαφόρων παραγόντων στη στάση των ανθρώπων απέναντι στους πρόσφυγες. Μετρήθηκε επίσης εάν οι απόψεις των ανθρώπων άλλαζαν ανάλογα με το μέγεθος των αντιξοοτήτων που αντιμετώπιζαν οι πρόσφυγες (π.χ. εάν έφευγαν από τον πόλεμο) και τα προσωπικά χαρακτηριστικά των προσφύγων – την ηλικία και το φύλο τους, καθώς και εάν ήταν μέλη οικογενειών.

Το 2023, πραγματοποιήθηκε έρευνα σε περισσότερους από 2.000 συμμετέχοντες, χρησιμοποιώντας σύντομα, επαγγελματικά παραγόμενα βίντεο σχετικά με Σύρους πρόσφυγες σε προσφυγικούς καταυλισμούς στην Τουρκία.

Ορισμένοι συμμετέχοντες παρακολούθησαν ένα βίντεο ελέγχου, το οποίο παρείχε μόνο ορισμένες βασικές πληροφορίες. Άλλοι παρακολούθησαν ένα από τα τέσσερα βίντεο: τα δύο έδιναν έμφαση στην ανθρωπιστική κατάσταση των Σύρων προσφύγων στα προσφυγικά στρατόπεδα στην Τουρκία, ενώ τα άλλα δύο τόνιζαν τις προκλήσεις που η μετανάστευση αυτών των προσφύγων μπορεί να συνεπάγεται για τη γερμανική κοινωνία.

Ένα από τα βίντεο με «ανθρωπιστικό μήνυμα» και ένα από τα βίντεο με «απειλητικό μήνυμα» εστίαζαν σε οικογένειες με μικρά παιδιά μεταξύ των προσφύγων. Τα άλλα δύο έδιναν έμφαση σε νεαρούς πρόσφυγες.

Αφού παρακολούθησαν τα βίντεο, ρωτήθηκαν οι συμμετέχοντες στην έρευνα για τις απόψεις και τις ανησυχίες τους σχετικά με τους πρόσφυγες.

Ανθρωπιστικό ενδιαφέρον

Κατά μέσο όρο, οι ερωτηθέντες έδειξαν συνολικά μέτριο επίπεδο ανησυχίας για την ευημερία των Σύρων προσφύγων. Ήταν κάπως πιο ανήσυχοι για τον αντίκτυπο στο σύστημα κοινωνικής πρόνοιας, την ασφάλεια και την πολιτιστική ζωή της Γερμανίας. Οι φόβοι ότι οι πρόσφυγες μπορεί να πάρουν τις δουλειές τους δεν ήταν τόσο μεγάλοι.

Διαπιστώθηκε ότι η έκθεση σε σύντομα βίντεο που υπογράμμιζαν την ανθρωπιστική κατάσταση των προσφύγων έκανε τους συμμετέχοντες να ενδιαφέρονται περισσότερο για την ευημερία των προσφύγων, σε σύγκριση με εκείνους που είδαν μόνο το βίντεο ελέγχου.

Επιπλέον, δόθηκε στους συμμετέχοντες η δυνατότητα να υπογράψουν αιτήσεις υπέρ της πολιτικής για τους πρόσφυγες στο πλαίσιο της έρευνας. Μόνο το ένα τέταρτο των ερωτηθέντων υπέγραψε μια αίτηση που ζητούσε αύξηση της χρηματοδότησης για τους Σύρους πρόσφυγες στο εξωτερικό. Ένα ακόμη μικρότερο ποσοστό υποστήριξε μια αίτηση για την υποδοχή περισσότερων Σύρων στη Γερμανία. Ωστόσο, η ανάδειξη της ανθρωπιστικής κατάστασης των προσφύγων αύξησε σημαντικά το ποσοστό των ερωτηθέντων που τάχθηκαν υπέρ της παροχής μεγαλύτερης υποστήριξης στους πρόσφυγες στο εξωτερικό.

Τα όρια αυτού του είδους των μηνυμάτων ήταν επίσης εμφανή. Η προβολή των ανθρωπιστικών βίντεο δεν συνέβαλε στη μείωση των φόβων που σχετίζονται με τη μετανάστευση, ούτε αύξησε την αποδοχή της υποδοχής προσφύγων στη χώρα.

Σκεπτικισμός απέναντι σε (ορισμένους) πρόσφυγες

Όσοι παρακολούθησαν βίντεο με νεαρούς πρόσφυγες ήταν σημαντικά λιγότερο πιθανό να υποστηρίξουν την υποδοχή περισσότερων προσφύγων στη χώρα. Τα δεδομένα υποδηλώνουν ότι αυτό πιθανώς οφείλεται στην αυξημένη ανησυχία για αρνητικές πολιτισμικές επιπτώσεις μεταξύ όσων παρακολούθησαν ένα βίντεο με νεαρούς πρόσφυγες και όχι σε οικονομικές ανησυχίες ή στο ότι οι συμμετέχοντες αισθάνθηκαν μεγαλύτερη σωματική απειλή.

Όσοι παρακολούθησαν τα βίντεο που έδειχναν οικογένειες ανησυχούσαν περισσότερο για την ασφάλεια των προσφύγων. Ωστόσο, εξέφρασαν επίσης μεγαλύτερες ανησυχίες ότι οι πρόσφυγες μπορεί να αποτελέσουν βάρος για το κράτος πρόνοιας.

Τα βίντεο δεν είχαν την ίδια επίδραση σε όλους τους ερωτηθέντες. Για παράδειγμα, μεταξύ των ερωτηθέντων που αυτοπροσδιορίστηκαν ως αριστεροί, η παρακολούθηση ενός βίντεο με ανθρωπιστικό μήνυμα συσχετίστηκε με λιγότερες πολιτισμικές ανησυχίες σχετικά με τη μετανάστευση, σε σύγκριση με την ομάδα ελέγχου. Για τους ερωτηθέντες με δεξιές πολιτικές πεποιθήσεις, παρατηρήθηκε το αντίθετο: Η προβολή ενός από τα ανθρωπιστικά βίντεο συνδέθηκε με περισσότερες ανησυχίες.

Επιπλέον, ήταν αξιοσημείωτο το πόσο διαφορετικά αντέδρασαν οι Ανατολικογερμανοί και οι Δυτικογερμανοί στο πείραμά μας. Η πολιτική κληρονομιά της Ανατολικής Γερμανίας είναι σημαντική για την εξήγηση των διαφορών αυτών.

Αν και αρχικά ήταν παρόμοιες, διαπιστώθηκε ότι η έκθεση στα τέσσερα βίντεο επηρέασε τις απόψεις των Ανατολικογερμανών πιο αρνητικά από ό,τι των Δυτικογερμανών, ανεξάρτητα από το ακριβές μήνυμα ή την ομάδα προσφύγων που προβάλλονταν στο βίντεο. Για παράδειγμα, η εστίαση στις οικογένειες προσφύγων αύξησε σε μεγάλο βαθμό το ποσοστό των Δυτικογερμανών που υποστήριζαν την αύξηση της στήριξης προς τους πρόσφυγες στο εξωτερικό. Μεταξύ των Ανατολικογερμανών, όμως, είχε μάλλον το αντίθετο αποτέλεσμα.

Συνολικά, τα αποτελέσματα της έρευνας υποδηλώνουν ότι οι απόψεις των ανθρώπων σχετικά με τη μετανάστευση είναι πιο περίπλοκες από ένα απλό «υπέρ» ή «κατά» της μετανάστευσης. Το αν ένα πολιτικό μήνυμα είναι αποτελεσματικό ή όχι – δηλαδή, αν αλλάζει τις απόψεις – εξαρτάται από τον τρόπο διατύπωσης του ίδιου του μηνύματος, καθώς και από τις απόψεις και τις αξίες των ανθρώπων που το λαμβάνουν.