Η σκοτεινή πλευρά των σχέσεων: Η χειριστικότητα των ανθρώπων έχει τις ρίζες της στην παιδική ηλικία
Η χειριστικότητα δεν είναι πάντα επιλογή ισχύος, αλλά άμυνα απέναντι σε έναν κόσμο που μοιάζει απειλητικός.
Μελέτη που δημοσιεύεται στο περιοδικό Journal of Social and Personal Relationships ενισχύει την άποψη ότι ο μακιαβελισμός οφείλεται στην έλλειψη φροντίδας κατά τα πρώτα χρόνια ζωής του ανθρώπου. Όταν οι φροντιστές ενός ανθρώπου είναι ασυνεπείς ή ανεπαρκείς το άτομο αναπτύσσει φοβικά πρότυπα προσκόλλησης.
Στη βιβλιογραφία, ο μακιαβελισμός συνήθως περιγράφεται με βαριές λέξεις: χειριστικότητα, κυνισμός, ψυχρότητα. Στη δημόσια συζήτηση εμφανίζεται συχνά ως συνειδητή επιλογή «κακών» ανθρώπων που βλέπουν τους γύρω τους σαν πιόνια. Η σύγχρονη ψυχολογία, όμως, αρχίζει να φωτίζει μια πιο σύνθετη εικόνα. Πίσω από αυτή τη στάση ζωής φαίνεται ότι συχνά κρύβονται ανασφάλειες, φόβος απόρριψης και εμπειρίες σχέσεων που δεν πρόσφεραν ασφάλεια.
Τι είναι ο μακιαβελισμός και πώς εκδηλώνεται
Όπως διαβάζουμε στο PsyPost, στον πυρήνα του, ο μακιαβελισμός είναι ένα χαρακτηριστικό προσωπικότητας που πήρε το όνομά του από τον Νικολό Μακιαβέλι και τις ιδέες του για την εξουσία. Στην ψυχολογία δεν αφορά την πολιτική, αλλά την καθημερινή συμπεριφορά: την τάση να χειραγωγεί κανείς τους άλλους, να μην τους εμπιστεύεται και να πιστεύει ότι ο σκοπός αγιάζει τα μέσα. Άτομα με υψηλό μακιαβελισμό συχνά κρατούν συναισθηματική απόσταση και αντιμετωπίζουν τις σχέσεις σαν παιχνίδι ελέγχου.
Οι ψυχολόγοι εντάσσουν τον μακιαβελισμό στην λεγόμενη «Σκοτεινή Τριάδα» μαζί με τον ναρκισσισμό και την ψυχοπάθεια. Κοινό στοιχείο και των τριών είναι η δυσκολία ουσιαστικής συναισθηματικής σύνδεσης. Στην πράξη, αυτό μεταφράζεται σε μια ψυχρή, υπολογιστική στάση, όπου οι άλλοι αντιμετωπίζονται περισσότερο ως μέσα επίτευξης στόχων και λιγότερο ως άνθρωποι με ανάγκες και συναισθήματα.
Η θεωρία της προσκόλλησης και οι ρίζες της ανασφάλειας
Για να κατανοήσουν από πού μπορεί να προέρχεται αυτή η στάση, ερευνητές στράφηκαν στη θεωρία της προσκόλλησης. Σύμφωνα με αυτή, οι πρώτες σχέσεις ενός παιδιού με τους φροντιστές του λειτουργούν σαν «χάρτης» για όλες τις μελλοντικές του σχέσεις. Όταν το παιδί μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον φροντίδας και συνέπειας, μαθαίνει ότι αξίζει την αγάπη και ότι οι άλλοι είναι, σε γενικές γραμμές, αξιόπιστοι. Όταν όμως η φροντίδα είναι ασυνεπής, ψυχρή ή απειλητική, το παιδί μπορεί να αναπτύξει ανασφαλή μοτίβα προσκόλλησης. Κάποια άτομα φοβούνται διαρκώς την απόρριψη και αναζητούν επιβεβαίωση, ενώ άλλα αποφεύγουν την οικειότητα και στηρίζονται υπερβολικά στον εαυτό τους. Υπάρχουν και πιο χαοτικά μοτίβα, όπου η ανάγκη για εγγύτητα συνυπάρχει με έντονο φόβο.
Μεγάλη ανάλυση δεδομένων από δεκάδες μελέτες έδειξε ότι τα άτομα με ανασφαλή προσκόλληση εμφανίζουν συχνότερα μακιαβελικές τάσεις. Όσο μεγαλύτερη είναι η δυσκολία εμπιστοσύνης και συναισθηματικής σύνδεσης, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα να χρησιμοποιούνται χειριστικές στρατηγικές. Η λογική είναι απλή: όταν κάποιος περιμένει ότι οι άλλοι θα τον απογοητεύσουν ή θα τον πληγώσουν, προσπαθεί να ελέγξει την κατάσταση πριν χάσει τον έλεγχο.
Ιδιαίτερα ισχυρή φαίνεται να είναι η σχέση με τα πιο αποδιοργανωμένα και φοβικά μοτίβα προσκόλλησης. Άτομα που μεγάλωσαν σε περιβάλλοντα όπου ο ίδιος ο φροντιστής προκαλούσε φόβο, συχνά αναπτύσσουν μια βαθιά καχυποψία. Θέλουν τη σχέση, αλλά ταυτόχρονα την φοβούνται. Σε αυτό το πλαίσιο, η χειραγώγηση μπορεί να λειτουργεί ως «πανοπλία» αυτοπροστασίας.
Ακόμη και τα άτομα με αγχώδη προσκόλληση, που φαίνονται πιο εξαρτημένα από τους άλλους, μπορεί να αποφεύγουν την ειλικρίνεια. Η χειριστικότητα εδώ δεν έχει πάντα ψυχρό χαρακτήρα, αλλά μπορεί να παίρνει τη μορφή ενοχών, πίεσης ή συναισθηματικών παιχνιδιών, με στόχο να μη χαθεί η σχέση.
Τα ευρήματα αυτά δεν σημαίνουν ότι ο μακιαβελισμός είναι αναπόφευκτος ή δικαιολογημένος. Δείχνουν όμως ότι συχνά δεν πρόκειται για έμφυτη «κακία», αλλά για στρατηγικές επιβίωσης που διαμορφώθηκαν σε δύσκολα περιβάλλοντα. Όταν ένα παιδί μαθαίνει ότι οι ανάγκες του αγνοούνται, εφευρίσκει τρόπους να τις καλύψει μόνο του.
Από την αυτοπροστασία στη θεραπεία και την αλλαγή
Αν ο μακιαβελισμός συνδέεται με φόβο και ανασφάλεια, τότε η αντιμετώπισή του δεν περνά μόνο από την ηθική καταδίκη, αλλά και από την ενίσχυση της συναισθηματικής ασφάλειας. Η ψυχοθεραπεία που εστιάζει στη δημιουργία εμπιστοσύνης και σταθερών δεσμών μπορεί να μειώσει την ανάγκη για χειρισμό. Όταν ο φόβος υποχωρεί, η ανάγκη για έλεγχο συχνά χάνει τη δύναμή της.
