Ίμια: 30 χρόνια από την δραματική νύχτα που έφερε Ελλάδα και Τουρκία μια ανάσα από τον πόλεμο

Η κρίση των Ιμίων αποτελεί ένα από τα σοβαρότερα και πιο επικίνδυνα επεισόδια στις ελληνοτουρκικές σχέσεις της μεταπολιτευτικής περιόδου. Τον Ιανουάριο του 1996, μια φαινομενικά ανύπαρκτη διαφορά γύρω από δύο ακατοίκητες βραχονησίδες στο νοτιοανατολικό Αιγαίο, εξελίχθηκε σε πολιτικο-στρατιωτική κρίση, φέρνοντας Ελλάδα και Τουρκία στο χείλος ένοπλης σύγκρουσης.

Η αφορμή δόθηκε ανήμερα τα Χριστούγεννα του 1995, όταν τουρκικό φορτηγό πλοίο προσάραξε στη μία από τις δύο βραχονησίδες των Ιμίων. Η άρνηση του πλοιάρχου να δεχθεί ελληνική βοήθεια για διάσωση και ρυμούκληση έδωσε το έναυσμα στην Άγκυρα να προχωρήσει σε καθαρή αμφισβήτηση της ελληνικής κυριαρχίας. Οι αποφάσεις της τουρκικής πλευράς (σ.σ. ισχυρίστηκαν ότι το ναυάγιο έγινε σε "τουρκική" νησίδα!) άνοιξαν έναν κύκλο κλιμακούμενων και δραματικών ενεργειών. Η ανταλλαγή ρηματικών διακοινώσεων μεταξύ Αθήνας και Άγκυρας κατέστησε σαφές ότι η υπόθεση δεν περιοριζόταν σε ένα ναυτικό συμβάν, αλλά άγγιζε τον πυρήνα των ελληνοτουρκικών διαφορών στο Αιγαίο.

Στις αρχές Ιανουαρίου 1996, η υπόθεση μεταφέρθηκε στο πολιτικό προσκήνιο, με την τοπική αυτοδιοίκηση να υψώνει ελληνική σημαία στη μία βραχονησίδα και τουρκικά μέσα ενημέρωσης να απαντούν με αντίστοιχη ενέργεια. Οι κινήσεις αυτές λειτούργησαν ως καταλύτης για την περαιτέρω στρατιωτική εμπλοκή, με τις Ένοπλες Δυνάμεις και των δύο χωρών να τίθενται σε αυξημένη επιφυλακή.

Alert για τις Ένοπλες Δυνάμεις

Πιο συγκεκριμένα, την 9η Ιανουαρίου 1996 επιδόθηκε η ελληνική απάντηση σε τουρκική ρηματική διακοίνωση με την οποία απορριπτόταν ο ισχυρισμός της Άγκυρας περί κυριαρχίας στα Ίμια.
Στις 16 Ιανουαρίου, το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών ζήτησε από το ΓΕΕΘΑ να λάβει μέτρα αυξημένης επαγρύπνησης στην ευρύτερη περιοχή των βραχονησίδων για κάθε ενδεχόμενο. Δύο ημέρες αργότερα, το ΓΕΕΘΑ έδωσε με τη σειρά του εντολή στο ΓΕΝ για αυξημένη επαγρύπνηση, ενώ ενημέρωσε τα δυο άλλα επιτελεία και το Υπουργείο Εξωτερικών για τα μέτρα που είχαν ληφθεί.

Τη νύχτα της 30ής προς 31η Ιανουαρίου 1996, ελληνικές και τουρκικές ναυτικές και αεροπορικές δυνάμεις αναπτύχθηκαν στην ευρύτερη περιοχή. Η αποβίβαση Τούρκων κομάντος στη μία από τις βραχονησίδες και η παρουσία ελληνικών ειδικών δυνάμεων στην άλλη δημιούργησαν συνθήκες άμεσης στρατιωτικής αντιπαράθεσης. Το αποκορύφωμα της κρίσης ήρθε με την πτώση ελληνικού ελικοπτέρου του Πολεμικού Ναυτικού - που σηκώθηκε από τη φρεγάτα «Ναυαρίνο» υπό άσχημες καιρικές συνθήκες - κατά την αναγνωριστική του αποστολή, με αποτέλεσμα τον θάνατο τριών Ελλήνων αξιωματικών: του Χριστόδουλου Καραθανάση, του Παναγιώτη Βλαχάκου και του Έκτορα Γιαλοψού.

Αιφνιδιασμός στην κυβέρνηση;

Η ελληνική κυβέρνηση, υπό τον Κώστα Σημίτη (σ.σ. η νοσηλεία στο Ωνάσειο του Ανδρέα Παπανδρέου είχε σηματοδοτήσει την μάχη της διαδοχής) βρέθηκε αντιμέτωπη με μια αιφνίδια και εξαιρετικά επικίνδυνη κρίση, λίγες μόλις ημέρες μετά την ανάληψη των καθηκόντων της. Από την τουρκική πλευρά, η κυβέρνηση της Τανσού Τσιλέρ υιοθέτησε σκληρή στάση, εντάσσοντας την υπόθεση στο ευρύτερο πλαίσιο αμφισβήτησης του καθεστώτος κυριαρχίας στο Αιγαίο.

Πιο συγκεκριμένα: η κρίση των Ιμίων ξεκίνησε με την τοποθέτηση της τουρκικής σημαίας στα ανατολικά Ίμια στις 28 Ιανουαρίου 1996. Την ίδια μέρα, ειδικές δυνάμεις του Πολεμικού Ναυτικού απέσυραν την τουρκική σημαία και ύψωσαν την ελληνική στα ανατολικά Ίμια, - χωρίς την έγκριση του ΚΥΣΕΑ και χωρίς γνώση του πρωθυπουργού σύμφωνα με όσα λέγονται.

Το βράδυ της ίδιας ημέρας, κατ’ εντολή της πολιτικής ηγεσίας, οι βατραχάνθρωποι μεταφέρθηκαν νύχτα στη βραχονησίδα για την ασφαλή φύλαξη της σημαίας και επέστρεψαν το πρωί της 29ης Ιανουαρίου στο πλοίο, επανερχόμενοι ξανά στα Ίμια περί ώρα 10.00 μετά από την παρέμβαση του αρχηγού ΓΕΕΘΑ και γνωμοδότηση του ΣΑΓΕ. Οι Έλληνες στρατιώτες είχαν σαφείς εντολές να αποτρέψουν κάθε απόπειρα αποβίβασης Τούρκων και να χρησιμοποιήσουν βία σε περίπτωση ανάγκης.

Το βράδυ της 29ης Ιανουαρίου, η περιοχή έμοιαζε με πυριτιδαποθήκη: δύο ελληνικές πυραυλάκατοι και ένα σύνολο πλοίων, ενώ οι Τούρκοι είχαν τέσσερα σκάφη ακτοφυλακής. Τις πρώτες ώρες της 30ής Ιανουαρίου, δύο φρεγάτες κατέπλευσαν στην περιοχή, με στόχο να ισοσκελιστεί η παρουσία ελληνικών και τουρκικών ναυτικών μονάδων. Την ίδια μέρα, τουρκικό πλοίο επιβεβαίωσε την παρουσία Ελλήνων βατραχανθρώπων στα ανατ. Ίμια, ενώ ο Έλληνας πρέσβης στην Άγκυρα απαίτησε από την Τουρκία να σταματήσει τις παραβιάσεις ελληνικών χωρικών υδάτων και εναέριου χώρου. Παράλληλα, ο βοηθός υφυπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας ενημέρωσε τους Ευρωπαίους πρέσβεις για την τουρκική εκδοχή της κρίσης.

Η αμερικανική παρέμβαση

Το απόγευμα της 30ής Ιανουαρίου, Αμερικανοί αξιωματούχοι ξεκίνησαν διαμεσολάβηση για την αποκλιμάκωση, με συνομιλητές τους Τούρκους ηγέτες, ενώ η Τουρκία έθεσε χρονικό όριο στις διαπραγματεύσεις και απαίτησε την απομάκρυνση της ελληνικής σημαίας. Το ίδιο βράδυ, οι ελληνικές ναυτικές δυνάμεις ενισχύθηκαν με φρεγάτες, αντιτορπιλικά και πυραυλάκατους, ενώ ο διπλωμάτης και υφυπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, Ρίτσαρντ Χόλμπρουκ, είχε αδιάκοπες τηλεφωνικές επαφές με την τουρκική κυβέρνηση για την καθυστέρηση των ελληνικών ενεργειών.

Την 31η Ιανουαρίου, στις 03.00 τα ξημερώματα, ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών ανακοίνωσε τηλεοπτικά την αποβίβαση βατραχανθρώπων στα δυτικά Ίμια και την ανύψωση της τουρκικής σημαίας. Η ελληνική πλευρά επιβεβαίωσε την παρουσία των Τούρκων μέσω ελικοπτέρου και αποφάσισε να συγκαλέσει το ΚΥΣΕΑ για να αξιολογήσει στρατιωτικά σενάρια. Κατά τις πρώτες πρωινές ώρες, ο πρωθυπουργός Κ. Σημίτης και η πολιτική ηγεσία αποφάσισαν την απόσυρση τόσο των ελληνικών όσο και των τουρκικών δυνάμεων, καθώς και την απομάκρυνση των σημαιών, αποφεύγοντας την κλιμάκωση της κρίσης σε στρατιωτική σύγκρουση.

Η κρίση κορυφώθηκε με την τραγωδία της πτώσης ελικοπτέρου της φρεγάτας, που οδήγησε στον θάνατο τριών μελών του πληρώματος, επισημαίνοντας τον κίνδυνο που αντιμετώπισαν οι ελληνικές δυνάμεις σε κάθε στιγμή της κρίσης. Η απόφαση επαναφοράς στο status quo ante, υπό την πίεση των Αμερικανών διαμεσολαβητών, έφερε προσωρινή ηρεμία αλλά άφησε βαθιά σημάδια στις σχέσεις Ελλάδας–Τουρκίας και στο εσωτερικό πολιτικό σκηνικό της χώρας.

Μαρτυρία Έλληνα βατραχανθρώπου που μετείχε στην επιχείρηση:

«No flags, no ships, no troops»

Καθοριστικό ρόλο στην αποκλιμάκωση της κρίσης διαδραμάτισαν οι Ηνωμένες Πολιτείες. Μέσω έντονης διπλωματικής παρέμβασης, η Ουάσιγκτον προώθησε τη λύση της «αμοιβαίας αποκλιμάκωσης», γνωστή ως «no flags, no ships, no troops», οδηγώντας στην ταυτόχρονη αποχώρηση δυνάμεων και συμβόλων από την περιοχή. Η παρέμβαση αυτή απέτρεψε την πολεμική σύγκρουση, άφησε όμως ανοιχτά κρίσιμα ζητήματα που εξακολουθούν να επηρεάζουν τις ελληνοτουρκικές σχέσεις.

Σύμφωνα με αναλύσεις στρατηγικών μελετών, η κρίση των Ιμίων ανέδειξε τις αδυναμίες στους μηχανισμούς διαχείρισης κρίσεων, αλλά και τη σημασία του πολιτικού ελέγχου, του συντονισμού διπλωματικών και στρατιωτικών ενεργειών και της αποφυγής κινήσεων που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε ανεξέλεγκτη κλιμάκωση.

Τρεις δεκαετίες μετά, τα Ίμια παραμένουν σύμβολο του πόσο εύθραυστη μπορεί να αποδειχθεί η ειρήνη στο Αιγαίο. Η κρίση του 1996 εξακολουθεί να αποτελεί σημείο αναφοράς όχι μόνο για την ιστορία, αλλά και για το παρόν και το μέλλον της ασφάλειας στην Ανατολική Μεσόγειο.

Με πληροφορίες από το Ελληνικό Ινστιτούτο Στρατηγκών Μελετών