Μάρκος Αυρήλιος: Όσα δεν γνωρίζατε για τον αυτοκράτορα που ένωσε τη φιλοσοφία με την εξουσία
Πολλοί, συμπεριλαμβανομένου του γράφοντος, τον μάθαμε από την ταινία «Μονομάχος». Ο Μάρκος Αυρήλιος, ο αυτοκράτορας που ήταν αγαπητός σε ολόκληρη τη Ρώμη μέχρι να τον διαδεχθεί ο... κομματάκι διαταραγμένος Κόμμοδος, έμεινε στη μνήμη μας ως μία φιγούρα κάπως παράταιρη από την εικόνα που έχουμε σχηματίσει για τους Ρωμαίους αυτοκράτορες.
Πράος, σοφός και ταυτόσημος με μία στερεοτυπική πατρική φιγούρα (κάτι που σίγουρα ίσχυε για τον «Μονομάχο» Μάξιμο Δέκιμο Μερίδιο (γνωστό και ως... Ράσελ Κρόου), ο Μάρκος Αυρήλιος κατάφερε να συγκινήσει με την παρουσία του και αν είτε το «γιν» στο «γιανγκ» του γιου του που θα ακολουθούσε στον αυτοκρατορικό θρόνο. Ήταν όμως έτσι και στην πραγματικότητα;
Όπως μαθαίνουμε από ιστορικές πηγές, σαν σήμερα, στις 26 Απριλίου του μακρινού 121 μ.Χ. γεννήθηκε στη Ρώμη ο άνθρωπος που έμελλε να μείνει στην ιστορία όχι μόνο ως αυτοκράτορας, αλλά και ως η πιο εμβληματική μορφή του στωικισμού στην εξουσία. Το όνομα του, Μάρκος Αυρήλιος, κατά κόσμον Marcus Annius Verus. Για πολλούς υπήρξε ο ιδανικός «φιλόσοφος-βασιλιάς». Για άλλους, μια πιο σύνθετη και αντιφατική προσωπικότητα, στην οποία η φιλοσοφική σκέψη συνυπήρχε με τη σκληρή πραγματικότητα της ρωμαϊκής εξουσίας.
Ο Μάρκος Αυρήλιος γεννήθηκε σε αριστοκρατική και ισχυρή οικογένεια και από πολύ νωρίς ξεχώρισε για τον χαρακτήρα και τη σοβαρότητά του. Ο αυτοκράτορας Αδριανός φέρεται να εντυπωσιάστηκε από το ήθος του νεαρού Μάρκου και, στο πλαίσιο της γνωστής ρωμαϊκής πρακτικής της διαδοχής μέσω υιοθεσίας, φρόντισε να εξασφαλίσει τη μελλοντική του άνοδο. Το 138 μ.Χ. ο Αδριανός όρισε διάδοχό του τον Αντωνίνο Πίο, με τον όρο εκείνος να υιοθετήσει τον Μάρκο Αυρήλιο και τον Λούκιο Βήρο, διαμορφώνοντας έτσι εκ των προτέρων τη συνέχεια της εξουσίας στη Ρώμη.
Η επιρροή του Αντωνίνου Πίου πάνω στον Μάρκο Αυρήλιο υπήρξε καθοριστική. Ο ίδιος ο Μάρκος, στα γραπτά «Εις εαυτόν» —το έργο που είναι γνωστό διεθνώς ως Meditations— μιλά με σεβασμό για τον θετό πατέρα και πολιτικό του μέντορα. Το βιβλίο αυτό δεν γράφτηκε για να δημοσιευθεί, αλλά ως προσωπικό σύνολο σκέψεων και ηθικών υπενθυμίσεων προς τον εαυτό του. Ακριβώς γι’ αυτό θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα σωζόμενα κείμενα της στωικής φιλοσοφίας και μια σπάνια ματιά στον εσωτερικό κόσμο ενός Ρωμαίου αυτοκράτορα.
Ο τελευταίος από τους Πέντε Καλούς Αυτοκράτορες
Όταν ο Αντωνίνος Πίος πέθανε, το 161 μ.Χ., ο Μάρκος Αυρήλιος ανέβηκε στον θρόνο και επέλεξε να κυβερνήσει μαζί με τον θετό αδελφό του Λούκιο Βήρο, σε μια πρωτοφανή για τα ρωμαϊκά δεδομένα συνδιακυβέρνηση. Η βασιλεία του, που διήρκεσε έως το 180 μ.Χ., μόνο ήρεμη δεν ήταν. Αν και ο ίδιος έμεινε στη μνήμη ως ο τελευταίος από τους Πέντε Καλούς Αυτοκράτορες, τα χρόνια της εξουσίας του σημαδεύτηκαν από συνεχείς πολεμικές πιέσεις, εσωτερικές δυσκολίες και μεγάλες απώλειες.
Στη διάρκεια της βασιλείας του ξέσπασε η λεγόμενη Πανώλη των Αντωνίνων, που αποδίδεται συχνά σε μορφή ευλογιάς, και έπληξε σοβαρά τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Η επιδημία αποδυνάμωσε πληθυσμούς, στρατό και οικονομία, ενώ την ίδια περίοδο οι πιέσεις στα βόρεια σύνορα εντάθηκαν. Οι Μαρκομανικοί Πόλεμοι, που διεξήχθησαν κυρίως στις δεκαετίες 160 και 170 μ.Χ., κράτησαν τον Μάρκο Αυρήλιο για μεγάλα διαστήματα μακριά από τη Ρώμη, σε στρατόπεδα κατά μήκος του Δούναβη. Εκεί, σύμφωνα με τις πηγές, γράφτηκαν τουλάχιστον μέρη των γραπτών «Εις εαυτόν».
Αυτή ακριβώς η διπλή εικόνα —του στοχαστή και του στρατιωτικού ηγέτη— είναι που κρατά μέχρι και σήμερα ζωντανή τη συζήτηση γύρω από το πρόσωπό του. Ο Μάρκος Αυρήλιος δεν ήταν ένας φιλόσοφος απομονωμένος από την εξουσία, αλλά ένας κυβερνήτης που κλήθηκε να πάρει σκληρές αποφάσεις μέσα σε έναν κόσμο κρίσης. Γι’ αυτό και πολλοί ιστορικοί επισημαίνουν ότι, παρά τη στωική του παιδεία, παρέμεινε πάνω απ’ όλα Ρωμαίος αυτοκράτορας, με ό,τι αυτό σήμαινε για τις στρατιωτικές επιλογές, τη διατήρηση της τάξης και την άσκηση της κρατικής ισχύος.
Αποφάσισε να τον διαδεχθεί ο Κόμμοδος
Το πιο αμφιλεγόμενο σημείο της πολιτικής του διαδρομής υπήρξε η απόφασή του να ορίσει διάδοχό του τον γιο του, Κόμμοδο. Μέχρι τότε, η Ρώμη είχε ωφεληθεί από τη λογική της υιοθεσίας ικανών διαδόχων, πρακτική που είχε χαρίσει στην αυτοκρατορία μια σειρά ισχυρών ηγετών.
Ο Μάρκος Αυρήλιος, ωστόσο, επέλεξε τη δυναστική συνέχεια, σε αντίθεση με όσα βλέπουμε στην ταινία, όπου ο Κόμμοδος (Spoiler Alert), τον... διευκολύνει για να τον πάρει τη θέση του. Μετά τον θάνατό του, στις 17 Μαρτίου 180 μ.Χ., ο Κόμμοδος ανέλαβε την εξουσία, και για πολλούς ιστορικούς εκεί άρχισε να κλείνει οριστικά η χρυσή εποχή των Αντωνίνων.
Ο θάνατός του τοποθετείται είτε στη Βινδοβόνα -τη σημερινή Βιέννη- είτε στο Σίρμιο, σύμφωνα με τις ιστορικές πηγές. Όποια κι αν είναι η ακριβής τοποθεσία, το βέβαιο είναι ότι έφυγε από τη ζωή μακριά από τη Ρώμη, όπως έζησε μεγάλο μέρος των τελευταίων ετών του: μέσα στην πίεση του πολέμου και της ευθύνης.
Δύο σχεδόν χιλιετίες αργότερα, ο Μάρκος Αυρήλιος εξακολουθεί να γοητεύει. Όχι επειδή ήταν αλάνθαστος, αλλά επειδή προσπάθησε να συμφιλιώσει τη φιλοσοφία με την εξουσία σε μια από τις πιο δύσκολες περιόδους της ρωμαϊκής ιστορίας. Και ίσως γι’ αυτό τα «Εις εαυτόν» παραμένουν ακόμη και σήμερα ένα από τα πιο διαβασμένα έργα της αρχαιότητας. Γιατί πίσω από τον αυτοκράτορα διακρίνεται ένας άνθρωπος που πάλευε καθημερινά να σταθεί αντάξιος των ίδιων του των αρχών.
