Μήπως είστε «never-feeler»; Γιατί κάποιοι δεν καταλαβαίνουν καν ότι έγινε σεισμός

Ο σεισμός που αναστάτωσε την Κυριακή την Εύβοια αλλά και μεγάλο μέρος της Αττικής αποτέλεσε το κυρίαρχο θέμα συζήτησης σε σπίτια, γραφεία και μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Μάλιστα, ενώ πολλοί περιέγραψαν έντονα τη στιγμή που ένιωσαν το έδαφος να δονείται, δεν ήταν λίγοι εκείνοι που πληροφορήθηκαν το γεγονός από φίλους, συγγενείς ή τις ειδήσεις, χωρίς να έχουν αντιληφθεί το παραμικρό.

Το φαινόμενο αυτό δεν είναι ασυνήθιστο. Αντίθετα, αποτελεί αντικείμενο μελέτης για τους επιστήμονες, οι οποίοι εδώ και χρόνια προσπαθούν να κατανοήσουν γιατί δύο άνθρωποι που βρίσκονται στην ίδια περιοχή μπορούν να βιώσουν εντελώς διαφορετικά το ίδιο σεισμικό γεγονός.

Οι άνθρωποι που «δεν νιώθουν ποτέ σεισμό»

Στην επιστημονική βιβλιογραφία έχει επικρατήσει ανεπίσημα ο όρος «never-feelers» για τους ανθρώπους που δηλώνουν ότι σχεδόν ποτέ δεν αντιλαμβάνονται σεισμικές δονήσεις, ακόμη και όταν αυτές γίνονται αισθητές από τους περισσότερους γύρω τους.

Ο γεωφυσικός Julian Lozos, αναπληρωτής καθηγητής στο California State University Northridge, έχει μελετήσει το φαινόμενο και διαπιστώνει ότι η αντίληψη ενός σεισμού δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το μέγεθός του.

«Είναι πιο πιθανό να αισθανθεί κανείς έναν σεισμό όταν κάθεται ακίνητος παρά όταν κινείται, όταν είναι ξύπνιος παρά όταν κοιμάται, αλλά και ανάλογα με το πού βρίσκεται», έχει εξηγήσει σε συνέντευξή του στους Los Angeles Times.

Με απλά λόγια, δύο άνθρωποι που βρίσκονται στην ίδια πόλη μπορεί να έχουν εντελώς διαφορετική εμπειρία από το ίδιο σεισμικό γεγονός.

Δεν εξαρτάται μόνο από τα Ρίχτερ

Η αντίληψη ενός σεισμού δεν καθορίζεται αποκλειστικά από το μέγεθός του.

Παράγοντες όπως η απόσταση από το επίκεντρο, ο όροφος ενός κτιρίου, η γεωλογία της περιοχής, η δραστηριότητα του ατόμου τη στιγμή της δόνησης και ακόμη και η ψυχολογική του εγρήγορση επηρεάζουν σημαντικά το αν θα καταλάβει ότι η Γη κινήθηκε κάτω από τα πόδια του.

Η θέση παίζει καθοριστικό ρόλο

Ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες είναι το σημείο στο οποίο βρίσκεται κάποιος τη στιγμή της δόνησης. Ακόμη και μέσα στο ίδιο κτίριο, η αίσθηση του σεισμού μπορεί να διαφέρει θεαματικά.

Ο Lozos περιγράφει χαρακτηριστικά την εμπειρία του κατά τη διάρκεια συνεδρίου στην Ιαπωνία το 2014, όταν σεισμός μεγέθους 4,9 Ρίχτερ έγινε αισθητός διαφορετικά σε δύο εστιατόρια του ίδιου ξενοδοχείου: όσοι βρίσκονταν στον τέταρτο όροφο ένιωσαν ένα απότομο τρέμουλο, ενώ όσοι βρίσκονταν στον 18ο όροφο αντιλήφθηκαν μια αργή και έντονη ταλάντωση, την οποία ορισμένοι απέδωσαν ακόμη και στον άνεμο.

Οι ειδικοί εξηγούν ότι τα ψηλά κτίρια λειτουργούν σαν εκκρεμή, ενισχύοντας συγκεκριμένες συχνότητες ταλάντωσης και αλλοιώνοντας τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε έναν σεισμό.

Όταν ο εγκέφαλος αγνοεί τα σήματα

Ένα ακόμη ενδιαφέρον εύρημα αφορά τον τρόπο με τον οποίο ο ανθρώπινος εγκέφαλος φιλτράρει τα ερεθίσματα.

Όσοι ζουν σε θορυβώδη περιβάλλοντα ή σε πολυκατοικίες όπου υπάρχουν συνεχείς δονήσεις από ανελκυστήρες, κυκλοφορία ή γειτονικές δραστηριότητες, συχνά αναπτύσσουν την ικανότητα να αγνοούν μικρές κινήσεις.

Έτσι, μια ασθενής σεισμική δόνηση μπορεί να περάσει απαρατήρητη, καθώς ο εγκέφαλος την ταξινομεί ως κάτι συνηθισμένο.

Οι ερευνητές διαπιστώνουν επίσης ότι αρκετοί άνθρωποι πιθανότατα έχουν νιώσει σεισμούς χωρίς ποτέ να συνειδητοποιήσουν τι ακριβώς συνέβη.

Η ψυχολογία του σεισμού

Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι σημαντικό ρόλο παίζει και η προσδοκία.

Ένας σεισμολόγος ή ένας άνθρωπος που παρακολουθεί συστηματικά σεισμικά φαινόμενα είναι πολύ πιο πιθανό να αναγνωρίσει αμέσως μια μικρή δόνηση.

Αντίθετα, κάποιος που δεν ασχολείται με το θέμα ενδέχεται να αποδώσει το κούνημα σε διερχόμενο φορτηγό, σε έναν γείτονα ή σε κάποιο άλλο καθημερινό ερέθισμα.

Σύμφωνα με τον Lozos, πολλοί άνθρωποι έχουν στο μυαλό τους την εικόνα ότι ένας σεισμός πρέπει να είναι θεαματικός και έντονος. Στην πραγματικότητα, οι περισσότεροι σεισμοί είναι μικρής διάρκειας και συχνά διαρκούν λιγότερο από ένα δευτερόλεπτο.

Υπάρχουν και βιολογικές διαφορές

Σε σχετικές έρευνες, ορισμένοι συμμετέχοντες απέδωσαν τη μειωμένη αντίληψη των σεισμών σε προσωπικούς παράγοντες, όπως νευρολογικές ή κινητικές ιδιαιτερότητες, προηγούμενη έκθεση σε συχνούς σεισμούς ή ακόμη και στις συνθήκες του περιβάλλοντος όπου μεγάλωσαν.

Αν και δεν υπάρχουν επαρκή επιστημονικά στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι κάποιοι άνθρωποι είναι βιολογικά «ανθεκτικοί» στους σεισμούς, οι ειδικοί αναγνωρίζουν ότι η ατομική αντίληψη της κίνησης διαφέρει σημαντικά από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Πρόγραμμα Σεισμικών Κινδύνων της USGS (United States Geological Survey)

Οι «αόρατοι» σεισμοί που δεν νιώθει κανείς

Την ίδια στιγμή, η σύγχρονη γεωφυσική αποκαλύπτει ότι η Γη κινείται πολύ συχνότερα απ’ όσο αντιλαμβανόμαστε.

Τα τελευταία είκοσι χρόνια, χάρη σε δίκτυα GPS υψηλής ακρίβειας, οι επιστήμονες έχουν εντοπίσει τα λεγόμενα «αργά επεισόδια ολίσθησης» (slow slip events), τα οποία συχνά αποκαλούνται και «αργοί σεισμοί».

Πρόκειται για μετακινήσεις τεκτονικών πλακών που εξελίσσονται επί ημέρες ή εβδομάδες χωρίς να παράγουν αισθητά σεισμικά κύματα.

Έρευνα του Stanford University, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Journal of the Mechanics and Physics of Solids, έδειξε ότι οι μεταβολές της πίεσης των ρευστών μέσα στα πετρώματα μπορούν να μειώσουν την τριβή στα ρήγματα και να προκαλέσουν αυτές τις αθόρυβες μετακινήσεις.

Παρότι δεν γίνονται αντιληπτές από τους ανθρώπους, οι επιστήμονες θεωρούν ότι τα φαινόμενα αυτά μπορεί να παίζουν σημαντικό ρόλο στον τρόπο με τον οποίο συσσωρεύεται και απελευθερώνεται η ενέργεια στα μεγάλα ρήγματα του πλανήτη.

Μην ανησυχείτε: Είστε πράγματι «never-feelers»

Αν δεν αισθανθήκατε τον χθεσινό σεισμό, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κοιμόσασταν βαθιά ή ότι «δεν καταλαβαίνετε από σεισμούς».

Η θέση σας, το είδος του κτιρίου, οι θόρυβοι του περιβάλλοντος, η προσοχή σας εκείνη τη στιγμή και ο τρόπος με τον οποίο ο εγκέφαλος επεξεργάζεται τα ερεθίσματα μπορούν να καθορίσουν αν θα αντιληφθείτε ή όχι μια σεισμική δόνηση.

Ίσως λοιπόν να ανήκετε στην ιδιαίτερη κατηγορία των «never-feelers» — των ανθρώπων που η Γη κουνιέται κάτω από τα πόδια τους, αλλά εκείνοι συνεχίζουν ανενόχλητοι την καθημερινότητά τους.

Με πληροφορίες από:

• E. Heimisson, E. Dunham, M. Almquist κ.ά., έρευνα για τα «slow slip events», Journal of the Mechanics and Physics of Solids.
  
• Stanford University School of Earth, Energy & Environmental Sciences, παρουσίαση της σχετικής μελέτης για τα αργά επεισόδια ολίσθησης.