Καισαριανή: «Γνήσιες οι φωτό»-Ο ιστορικός Μενέλαος Χαραλαμπίδης στον FLASH-Το συγκλονιστικό καρέ
Καμιά φορά το παρελθόν έρχεται το ίδιο και σε βρίσκει. Ένα τυχαίο γεγονός ανοίγει ένα παράθυρο σε μια ιστορική στιγμή εμβληματική και αγέρωχη.
Αυτό συνέβη τα τελευταία 24ωρα, αφότου ήρθαν στο φως οι πρώτες ιστορικά γνωστές φωτογραφίες από την εκτέλεση των 200 Ελλήνων κομμουνιστών αντιστασιακών στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής την Πρωτομαγιά του 1944.
Ένα γεγονός στο οποίο αναφέρεται πλήθος ιστορικών πηγών και μαρτυριών, που ενέπνευσε χαρακτικά και πολλές άλλες δημιουργίες της τέχνης στις δεκαετίες που πέρασαν και που φυσικά έχει μνημονευτεί και εξακολουθεί, σε αναρίθμητες εκδηλώσεις και αφιερώματα.
Ένας γεγονός όμως για το οποίο ποτέ μέχρι σήμερα δεν υπήρχαν γνωστά φωτογραφικά ντοκουμέντα.
Κομμάτι πιθανότατα κάποιας ιδιωτικής συλλογής που πέρασε από χέρι σε χέρι για πάνω από μισό αιώνα, οι φωτογραφίες αυτές από την εκτέλεση της Καισαριανής, ανέβηκαν προς πώληση στη γνωστή πλατφόρμα eBay από έναν Βέλγο πωλητή. Η δημοπρασία στο eBay και το φωτογραφικό υλικό έγιναν γνωστά από αναρτήσεις της σελίδας Greece at WWII Archives στο Facebook.
Οι φωτογραφίες κατέβηκαν σήμερα Δευτέρα (16/2) από τη δημοπρασία, με τον πωλητή να δηλώνει ότι δεν περίμενε το κύμα αντιδράσεων που θα προκαλούσε αυτό το υλικό, σημειώνοντας ότι είναι ανοιχτός σε συνεννόηση με το ελληνικό κράτος.
Παράλληλα, η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη μαζί με τον πρόεδρο της Βουλής, Νικήτα Κακλαμάνη βρίσκονται σε επικοινωνία για να συντονίσουν τις ενέργειές τους, προκειμένου να αποκτηθούν από το ελληνικό κράτος οι επίμαχες φωτογραφίες.
Διαβάστε σε ρεπορτάζ του FLASH, τα ονόματα των 200 εκτελεσθέντων αγωνιστών από τους Γερμανούς.
Η προέλευση
Σύμφωνα με τις περιγραφές της αγγελίας, το υλικό αυτό εντοπίστηκε σε άλμπουμ που φέρεται να ανήκε σε έναν Γερμανό αξιωματικό, τον λοχία Χέρμαν Χόϊερ, ο οποίος υπηρετούσε στη μονάδα 1012 Festungs-Bataillon με έδρα τη Μαλακάσα, κατά την περίοδο της Κατοχής. Εικάζεται ότι ο συγκεκριμένος στρατιωτικός απαθανάτισε το γεγονός, αν και ο φωτογράφος δεν έχει αποσαφηνιστεί.
Στις φωτογραφίες βλέπουμε λήψεις από το στρατόπεδο συγκέντρωσης Χαϊδαρίου -στο οποίο κρατούνταν οι εκτελεσθέντες- και την μεταφορά στους σε καμιόνια προς την Καισαριανή.
Τους βλέπουμε να μπαίνουν στο χώρο του Σκοπευτηρίου, να αποτυπώνονται τα βλέμματά τους ατάραχα λίγο πριν τον θάνατο.
Τους βλέπουμε να πατάνε δίπλα στα ρούχα των συντρόφων τους που έχουν εκτελεστεί προηγουμένως καθώς η διαδικασία γινόταν σταδιακά και ανά ομάδες, ένα φρικτό βασανιστήριο των κατακτητών.
Σε άλλες συγκλονιστικές φωτογραφίες, τους βλέπουμε τη στιγμή που στέκονται μπροστά στον τοίχο, να κοιτούν ίσα απέναντι τους εκτελεστές και να υψώνουν τη γροθιά στις τελευταίες τους στιγμές.
Η ανάδειξη των μοναδικών αυτών ιστορικών ντοκουμέντων πυροδότησε θυελλώδη συζήτηση στα κοινωνικά δίκτυα αλλά και πολιτικές δηλώσεις και αντιδράσεις.
Συζήτηση που αφορά ξανά τα ίδια τα ιστορικά γεγονότα αλλά και αιτήματα από κόμματα και πολιτικούς της Αριστεράς, ώστε το κράτος να προχωρήσει στις τάχιστες ενέργειες και να διεκδικήσει αυτές τις φωτογραφίες ως ιστορικά τεκμήρια εγκλήματος πολέμου ώστε να γίνουν δημόσιο κτήμα του ελληνικού κράτους.
«Είμαστε τυχεροί που βλέπουμε αυτές τις φωτογραφίες»
Για τη σημασία και το αποτύπωμα της ανάδειξης των φωτογραφικών αυτών ντοκουμέντων, μίλησε στον FLASH ο ιστορικός Μενέλαος Χαραλαμπίδης, ο οποίος έχει αφιερώσει το μεγαλύτερο μέρος της έρευνας και του συγγραφικού του έργου στην περίοδο της Κατοχής, των Δεκεμβριανών και της Αντίστασης, υπογράφοντας βιβλία που έκαναν αίσθηση και έριξαν φως σε -εν πολλοίς άγνωστες- πτυχές εκείνων των χρόνων, όπως τα «Οι Δωσίλογοι» και «Δεκεμβριανά 1944, Η Μάχη της Αθήνας».
Αρχικά τον ρωτήσαμε ποια ήταν τα συναισθήματά του όταν είδε τις επίμαχες φωτογραφίες.
«Είναι δύσκολο να το περιγράψεις. Και εγώ και άλλοι συνάδελφοί μου, με τους οποίους μίλησα -έχουμε δει χιλιάδες φωτογραφίες της Κατοχής- δεν περιμέναμε να δούμε φωτογραφίες από τη διαδικασία της εκτέλεσης στην Καισαριανή», τόνισε.
«Είμαστε πολλοί τυχεροί που μπορέσαμε να το δούμε. Είναι ορισμένες φορές σαν κι αυτές που καταλαβαίνεις τη δύναμη που έχει το τεκμήριο, όχι μόνο από την επιστημονική και ιστορική διάσταση. Αλλά και από την ανθρώπινη. Είναι πάρα πολύ δυνατή αυτή η εικόνα. Επιβεβαιώνεται πλέον και φωτογραφικά ότι αυτοί οι άνθρωποι πήγαιναν με το κεφάλι ψηλά. Κάτι που δείχνει ένα απίστευτο θάρρος και μία νίκη απέναντι στην κτηνωδία των Ναζί», ανέφερε ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης.
«Είναι χαρακτηριστικό πόσο ταλαιπωρημένοι φαίνονται αυτοί οι άνθρωποι. Είναι ξυρισμένοι, κουρεμένοι. Υπάρχει σε κάποιες ματιές και ο φόβος», πρόσθεσε, σχολιάζοντας τι παρατήρησε περισσότερο στα φωτογραφικά τεκμήρια.
Το συγκλονιστικό καρέ με τα «πεταμένα ρούχα»
«Επίσης υπάρχει αυτή η εικόνα με τα πεταμένα ρούχα. Ξέρουμε ότι τα ρούχα τους τα έπαιρναν και τα πήγαιναν στην Αρχιεπισκοπή Αθηνών. Μετά ακολουθούσε μία πολύ σκληρή διαδικασία. Πήγαιναν συγγενείς, γιατί δεν έδιναν τα ονόματα, με την ελπίδα να μην βρουν τα ρούχα των δικών τους», ανέφερε.
«Υπάρχει μια πολύ συγκινητική ιστορία, του Τσίρκα, ο οποίος ήταν κομμουνιστής και κρατούμενος από την εποχή του Μεταξά. Υπάρχουν οι φωτογραφίες του σακακιού του που βρέθηκε μετά την εκτέλεση, εκεί μέσα ήταν μια φωτογραφία από την οικογένειά του. Η γυναίκα του κατέβηκε από τη Θεσσαλονίκη εδώ με την ελπίδα ότι δεν θα βρει τα ρούχα του...», είπε.
«Είναι λεπτομέρειες που φωτίζουν ένα πολύ μεγάλο κομμάτι του δράματος αλλά και του μεγαλείου εκείνης της εποχής», δήλωσε ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης.
Για το ζήτημα της γνησιότητας
Το τελευταίο 24ωρο υπήρξε αρκετή συζήτηση για τη γνησιότητα των φωτογραφιών και για το αν πράγματι απεικονίζουν την εκτέλεση των «200» της Καισαριανής την Πρωτομαγιά του 1944.
«Νομίζω ότι δεν τίθεται θέμα γνησιότητας», υπογράμμισε, λέγοντας ότι ότι ο συγκεκριμένος πωλητής που ανέβασε τις φωτογραφίες στο eBay συλλέγει επί χρόνια υλικό από την συγκεκριμένη εποχή. «Τον ξέρουμε χρόνια ως άνθρωπο και φορέα που ανεβάζει υλικό στο eBay για τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Δεν είναι τυχαίος, ούτε εμφανίστηκε τώρα. Είναι άνθρωπος που έχει σπουδάσει ιστορία. Και δεν κρύβεται πίσω από κάποιους άλλους», σημείωσε.
«Δεν νομίζω ότι θα ανέβαζε fake φωτογραφίες για το θέμα αυτό. Επίσης, η αντίδρασή του να κατεβάσει τις φωτογραφίες, να σταματήσει τη διαδικασία της δημοπρασίας, επιβεβαιώνει και αυτό», είπε ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης, αναφερόμενος στην ανακοίνωση που δημοσίευσε ο πωλητής των φωτογραφιών. «Ο άνθρωπος δεν περίμενε ότι θα προκαλέσει τέτοιες αντιδράσεις, η δημοσιοποίηση αυτής της σειράς φωτογραφιών».
«Υπάρχει μεγάλη αγορά ντοκουμέντων για αυτήν την εποχή»
«Υπάρχει μεγάλη αγορά γύρω από φωτογραφίες των στρατιωτών και των αξιωματικών της Βέρμαχτ εδώ και πολλά χρόνια», τόνισε ο κ. Χαραλαμπίδης.
«Όχι τώρα, δεκαετίες ολόκληρες. Έχουν κυκλοφορήσει και άλλες σειρές φωτογραφιών που απεικονίζουν πολύ σπουδαία ιστορικά γεγονότα, όπως στη διαδήλωση στις 22 Ιουλίου 1943 που οι Γερμανοί σκοτώνουν διαδηλωτές στην Πανεπιστημίου και Ομήρου», επισήμανε.
«Αλλά τα άλλα γεγονότα δεν έχουν ίσως τη βαρύτητα που έχει στη συλλογική μνήμη η εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή», ανέφερε.
«Η ταυτοποίηση θέλει χρόνο»
Όσον αφορά την ταυτοποίηση των ανθρώπων που εμφανίζονται στις φωτογραφίες να οδεύουν στην εκτέλεση, τόνισε ότι αυτή είναι μια διαδικασία που θα συνεχιστεί. «Αλλά δεν γίνεται υπό πίεση χρόνου. Πρέπει να έχουμε λίγο την ησυχία μας για να κάνουμε τη διαδικασία της ταυτοποίησης».
«Είναι βαρύ και το ηθικό ζήτημα, έχουμε να κάνουμε με ανθρώπινες ζωές. Δεν μπορούμε να είμαστε πρόχειροι. Η διαδικασία αυτή θα προχωρήσει το επόμενο διάστημα, ανεξάρτητα από το τι θα γίνει με τις φωτογραφίες. Εγώ έχω μπει ήδη σε αυτό», είπε ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης.
«Να μην πέσουν στα χέρια ιδιωτών συλλεκτών»
Ποιες όμως πρέπει να είναι οι ενέργειες του κράτους για τις φωτογραφίες αυτές;
«Από τη στιγμή που σταμάτησε η δημοπρασία, πράγμα θετικό, χρειάζεται να γίνει επικοινωνία ενός κρατικού αξιωματούχου με τον κάτοχο ώστε οι φωτογραφίες αυτές να αποκτηθούν. Θα πρέπει το κράτος να κινηθεί άμεσα και να αποκτήσει αυτές τις φωτογραφίες, τις οποίες να τις καταθέσει σε έναν αρχειακό οργανισμό -δεν μπορώ αρχικά να σκεφτώ κάποιον άλλον πέρα από τα Γενικά Αρχεία του Κράτους», εξήγησε.
«Το κρίσιμο είναι να είναι προσβάσιμες στους ερευνητές και τις ερευνήτριες. Να μην πέσουν δηλαδή σε χέρια ιδιωτών συλλεκτών που μπορούν αυτές τις φωτογραφίες να τις εξαφανίσουν», είπε, προσθέτοντας ότι υπάρχουν σίγουρα και άλλα πολύ σημαντικά ιστορικά ντοκουμέντα.
«Έχουμε μεγάλο πρόβλημα στη διαχείριση αρχείων στην Ελλάδα», τόνισε.
«Η Κατοχή δεν ήταν ουδέτερη ιδεολογικά»
Σχετικά με τη συζήτηση που έχει φουντώσει έντονα το τελευταίο 24ωρο για το αν είναι «επιστημονικά ορθό» να λέγονται οι εκτελεσθέντες απλώς Έλληνες αντιστασιακοί ή να προσδιορίζονται και με βάση την πολιτική και ιδεολογική τους τοποθέτηση, ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης υπήρξε κατηγορηματικός.
«Οι άνθρωποι εκτελούνται για κάποιο λόγο. Η στρατιωτική Kατοχή δεν ήταν ουδέτερη. Ήταν από τη μια πλευρά εθνικοσοσιαλιστές Γερμανοί, Ιταλοί και Βούλγαροι φασίστες. Αυτοί οι άνθρωποι συνεργάστηκαν με τους ομοϊδεάτες τους ή με αυτούς που ήταν κοντά τους πολιτικά».
«Κυρίως μετά την ήττα στο Στάλινγκραντ, αυτό που ήταν νούμερο 1 στην ναζιστική προπαγάνδα ήταν ‘ο αγώνας της Ευρώπης να σώσει τον πολιτισμό από τις ορδές των μπολσεβίκων’. Το θέμα του αντικομμουνισμού έγινε πρώτο και στην γερμανική προπαγάνδα και στους συνεργάτες τους», εξήγησε.
«Την ίδια περίοδο αυτό συμβαίνει και με την τότε ελληνική κυβέρνηση, του Ιωάννη Ράλλη. Οπότε ο εχθρός ήταν πρωτίστως οι κομμουνιστές και το ΕΑΜ που ήταν η μεγαλύτερη αντιστασιακή οργάνωση», είπε.
«Πόσο μάλλον σε αυτήν τη συγκεκριμένη εκτέλεση που εκτελούνται προπολεμικοί κομμουνιστές πολιτικοί κρατούμενοι, οι οποίοι κατά τη διάρκεια της Κατοχής ήταν φυλακισμένοι. Δεν είχαν καμία αντιστασιακή δράση. Ήταν φυλακισμένοι από τη δεκαετία του ’30 και τους παρέδωσε η κυβέρνηση Τσουδερού φεύγοντας, στους Γερμανούς», υπογράμμισε.
«Οπότε αυτοί οι άνθρωποι εκτελέστηκαν, όχι γιατί έκαναν μία ενέργεια αντιστασιακή κατά των Γερμανών, αλλά γιατί ήταν ομοϊδεάτες αυτών που σκότωσαν τον στρατηγό Κρεχ στους Μολάους. Πήραν ομοϊδεάτες των ελασιτών και τους σκότωσαν ως αντίποινα. Ήταν κομμουνιστές και για αυτό εκτελέστηκαν τότε», είπε.
«Υπάρχει μάλιστα, μέσα στους εκτελεσθέντες, η περίπτωση ενός ανθρώπου που τον είχαν πιάσει οκτώ χρόνια πριν επειδή μοίραζε προκηρύξεις του ΚΚΕ στην Ξάνθη», τόνισε χαρακτηριστικά.
«Τα ονόματά τους τα ξέρουμε. Έχουν γραφτεί πολλά πράγματα για αυτούς, τα έχω κι εγώ από την έρευνά μου. Ακόμα και σε αυτήν την εκτέλεση όμως υπάρχουν κάποιες περιπτώσεις που πρέπει να ερευνηθούν, δεν είναι οριστικός ο κατάλογος των 200», σημείωσε.
«Στη δικιά μου την κατάσταση εμφανίζονται 209 εκτελεσμένοι. Χρειάζεται να γίνει μια δουλειά, για να κλείσει ο κατάλογος οριστικά. Έγιναν και άλλες εκτελέσεις στην Αττική εκείνο το διάστημα. Ο Μάιος του 1944 ήταν πολύ αιματηρός μήνας», κατέληξε ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης.
Πώς έγινε η εκτέλεση των «200» στην Καισαριανή το 1944
Το 1944 κι ενώ οι δυνάμεις του Άξονα άρχισαν σταδιακά να μετρούν αντίστροφα, στην κατεχόμενη Ελλάδα ξέσπασε όργιο τρομοκρατίας από τους Γερμανούς και τους εγχώριους συνεργάτες τους, το οποίο είχε ως βασικούς αποδέκτες τις δυνάμεις του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, που αποτελούσαν τον κορμό της Εθνικής Αντίστασης.
Στις 27 Απριλίου 1944, άνδρες του ΕΛΑΣ με επικεφαλής τον ανθυπολοχαγό Σταθάκη, έστησαν ενέδρα σε γερμανική αυτοκινητοπομπή που κινούνταν μεταξύ Μολάων και Σπάρτης και σκότωσαν τον Γερμανό υποστράτηγο Φραντς Κρεχ, διοικητή της 41ης Μεραρχίας Οχυρών καθώς και τρεις άνδρες της συνοδείας του. Από την επίθεση τραυματίστηκαν ακόμη πέντε Γερμανοί στρατιωτικοί.
Κατά την προσφιλή τους τακτική, οι Γερμανοί αποφάσισαν να προβούν σε αντίποινα, εκτελώντας πολλαπλάσιο αριθμό αμάχων. Παράλληλα, θέλησαν να δώσουν κι ένα σκληρό μάθημα στους Έλληνες κομμουνιστές για τη δράση που είχαν αναπτύξει στις γειτονιές της Αθήνας. Έτσι, στις 30 Απριλίου, δημοσιεύτηκε στον κατοχικό Τύπο η παρακάτω διαταγή:
«Την 27.4.1944 κομμουνιστικαί συμμορίαι παρά τους Μολάους κατόπιν μιας εξ ενέδρας επιθέσεως, εδολοφόνησαν ανάνδρως έναν Γερμανόν στρατηγόν και τρεις συνοδούς του αξιωματικούς και ετραυμάτισαν πολλούς Γερμανούς στρατιώτας. Εις αντίποινα θα εκτελεσθούν:
1. Ο τυφεκισμός 200 κομμουνιστών την 1.5.1944.
2. Ο τυφεκισμός όλων των ανδρών τους οποίους θα συναντήσουν τα Γερμανικά Στρατεύματα επί της οδού Μολάων προς Σπάρτην, έξωθι των χωρίων.
Υπό την εντύπωσιν του κακουργήματος τούτου, Έλληνες εθελονταί εφόνευσαν αυτοβούλως 100 άλλους κομμουνιστάς.
Ο Στρατιωτικός Διοικητής Ελλάδος».
Οι «Έλληνες εθελονταί» που ανέφερε η ανακοίνωση, ήταν άνδρες των Ταγμάτων Ασφαλείας Πελοποννήσου, με επικεφαλής τον αξιωματικό του Στρατού Διονύσιο Παπαδόγγονα, στενό φίλο του Φραντς Κρεχ, Γερμανού διοικητή της Βέρμαχτ.
Οι 200 προς εκτέλεση κομμουνιστές, για τους οποίους έλεγε η κατοχική ανακοίνωση, κρατούνταν στο στρατόπεδο του Χαϊδαρίου. Οι 170 προέρχονταν από τις φυλακές της Ακροναυπλίας και ανήκαν στο σκληρό πυρήνα των στελεχών του ΚΚΕ, ενώ οι υπόλοιποι 30 από την Ανάφη, όπου είχαν αρχικά εξοριστεί.
Η αναγγελία της μαζικής εκτέλεσης προκάλεσε κάποια χλιαρά διαβήματα από την κατοχική κυβέρνηση Ράλλη, χωρίς όμως αποτέλεσμα.
Το πρωί της Πρωτομαγιάς του 1944, μετά το προσκλητήριο, άρχισε η εκφώνηση του καταλόγου των μελλοθανάτων. Ανάμεσά τους και ο διερμηνέας του στρατοπέδου Ναπολέων Σουκατζίδης, ιδιαίτερα αγαπητός στους κρατουμένους για τις διευκολύνσεις που τους παρείχε. Στο άκουσμα του ονόματός του όλοι πάγωσαν.
Ο διοικητής του στρατοπέδου, Καρλ Φίσερ, προσφέρθηκε να τον αντικαταστήσει με άλλο κρατούμενο, επειδή είχε ανάγκη τις υπηρεσίες του. Ο 35χρονος διερμηνέας όμως αρνήθηκε, προτιμώντας έναν ηρωικό θάνατο από μια ευτελή συναλλαγή.
Η πορεία προς τον θάνατο και τα σημειώματα
Οι 200 μελλοθάνατοι οδηγήθηκαν με καμιόνια στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής. Πολλοί από αυτούς είχαν προετοιμάσει σημειώματα που πέταγαν στους δρόμους όπου περνούσαν. Οι διαβάτες διέσωσαν πολλά από αυτά τα μικροσκοπικά μηνύματα και τα παρέδωσαν στους οικείους τους ή στις οργανώσεις της Αντίστασης.
Όπως αναφέρει το sansimera.gr, στον τόπο της θυσίας οδηγούνταν ανά εικοσάδες. Γύρω στις 10 το πρωί τα οπλοπολυβόλα άρχισαν να ηχούν και να εκτελούν το φρικιαστικό έργο τους.
Η επόμενη εικοσάδα αναλάμβανε να φορτώσει τα άψυχα σώματα σε απορριμματοφόρα που περίμεναν εκεί, προτού πάρει τη θέση της μπροστά στα οπλοπολυβόλα. Στις 12 το μεσημέρι όλα είχαν τελειώσει. Τους νεκρούς της τελευταίας εικοσάδας ανέλαβαν να μεταφέρουν στα απορριμματοφόρα «γερμανοτσολιάδες» των Ταγμάτων Ασφαλείας.
Την επόμενη μέρα, ο λαός της Καισαριανής αψήφησε την τρομοκρατία των κατακτητών και μετονόμασε το δρόμο που κύλησε το αίμα, την οδό Σκοπευτηρίου, σε «Οδό Ηρώων». Στους τοίχους γράφτηκε το σύνθημα: «Αυτός ο δρόμος είναι Δρόμος Ηρώων. Τον διαβαίνουν οι λεβέντες του έθνους. Χτες 1 του Μάη τον διάβηκαν 200 παλικάρια».
