«Πόλεμος» για τον μπακλαβά στην UNESCO: Τουρκία και Αζερμπαϊτζάν VS Ελλάδα – Τι πραγματικά ισχύει

Στο επίκεντρο μιας νέας πολιτιστικής αντιπαράθεσης βρίσκεται ο μπακλαβάς, καθώς η Τουρκία και το Αζερμπαϊτζάν κατέθεσαν κοινή υποψηφιότητα στην UNESCO, ζητώντας να ενταχθούν στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς οι παραδόσεις, η τεχνογνωσία και οι κοινωνικές πρακτικές που συνδέονται με τον baklava και τον αζερικό pakhlava.

Η πρωτοβουλία παρουσιάζεται από μέρος του τουρκικού Τύπου ως μια κίνηση με σαφές πολιτικό και συμβολικό αποτύπωμα απέναντι στην Ελλάδα, με δημοσιεύματα να κάνουν λόγο για «δύο κράτη, μία γεύση» και να συνδέουν την υποψηφιότητα με προηγούμενες αντιπαραθέσεις γύρω από στοιχεία της κοινής γαστρονομικής παράδοσης, όπως ο πατσάς ή ακόμη και το ζεϊμπέκικο.

Η τελική απόφαση θα ληφθεί κατά την 21η Σύνοδο της Διακυβερνητικής Επιτροπής της UNESCO για τη Διαφύλαξη της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, που θα πραγματοποιηθεί από τις 30 Νοεμβρίου έως τις 5 Δεκεμβρίου στη Σιαμέν της Κίνας.

Η Αθήνα απαντά – Οι ελληνικές θέσεις για την ιστορία του γλυκού

Η ελληνική πλευρά αντέδρασε άμεσα, υποστηρίζοντας ότι οι ρίζες του μπακλαβά είναι πολύ παλαιότερες από την οθωμανική περίοδο.

Έλληνες ιστορικοί επισημαίνουν ότι ήδη από τα χρόνια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας παρασκευάζονταν γλυκά με λεπτές στρώσεις ζύμης, μέλι και ξηρούς καρπούς, ενώ αρκετοί ερευνητές εντοπίζουν ακόμη αρχαιότερους προδρόμους σε γλυκίσματα της αρχαίας Ελλάδας, όπως το περίφημο Placenta ή τις μελόπιτες της κλασικής εποχής.

Παράλληλα, ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στην πολίτικη ελληνική κουζίνα, η οποία συνέβαλε σημαντικά στη διαμόρφωση των συνταγών που διασώθηκαν μέχρι σήμερα.

Τι ζητούν Τουρκία και Αζερμπαϊτζάν από την UNESCO

Η κοινή υποψηφιότητα δεν αφορά την αποκλειστική αναγνώριση του ίδιου του γλυκού.

Ο φάκελος περιγράφει την τεχνογνωσία της παρασκευής, τις τελετουργίες, τις οικογενειακές και κοινωνικές παραδόσεις, καθώς και την πολιτιστική μνήμη που συνοδεύει τον μπακλαβά και τον pakhlava στις δύο χώρες.

Η Άγκυρα παρουσιάζει την πρωτοβουλία ως συνέχεια της πολιτικής διεθνούς κατοχύρωσης στοιχείων της οθωμανικής και τουρκικής γαστρονομικής παράδοσης, ενώ το Αζερμπαϊτζάν προβάλλει τη δική του εκδοχή του γλυκού, που κατέχει ξεχωριστή θέση στις γιορτές και την τοπική κουζίνα.

Ένα γλυκό με πολλές πατρίδες: Στο παιχνίδι της διεκδίκησης Αρμενία και Συρία

Η συζήτηση για την καταγωγή του μπακλαβά δεν περιορίζεται πλέον στις δύο χώρες. Η Αρμενία υποστηρίζει επίσης ότι ο μπακλαβάς αποτελεί μέρος της πολιτιστικής της κληρονομιάς.

Μάλιστα, ο μπακλαβάς του Γκαβάρ έχει ήδη εγγραφεί στον εθνικό κατάλογο άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της χώρας, ενώ υπάρχουν αναφορές στο γλυκό ακόμη και σε αρμενικό ποίημα του 17ου αιώνα.

Από την πλευρά της, η Συρία επικαλείται τη μακραίωνη παράδοση παραγωγής μπακλαβά στο Χαλέπι και τη Δαμασκό, καθώς και τη φήμη των φιστικιών Χαλεπίου, τα οποία θεωρούνται από πολλούς ζαχαροπλάστες ιδανικά για την παρασκευή του γλυκού.

Τι λένε οι ιστορικοί για την πραγματική προέλευση

Οι περισσότεροι ιστορικοί της γαστρονομίας συμφωνούν ότι ο μπακλαβάς δεν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά σε ένα μόνο έθνος.

Οι πρώιμες μορφές γλυκών με φύλλο, μέλι και ξηρούς καρπούς εμφανίζονται ήδη στην Αρχαία Μεσοποταμία, με ορισμένες μελέτες να αποδίδουν στους Ασσυρίους την ανάπτυξη της τεχνικής του λεπτού φύλλου.

Στη συνέχεια, βυζαντινές, ελληνικές, ανατολιακές και αραβικές γαστρονομικές παραδόσεις αλληλεπίδρασαν επί αιώνες, με τις συνταγές να ταξιδεύουν μέσω εμπόρων, στρατών και μετακινήσεων πληθυσμών πολύ πριν δημιουργηθούν τα σημερινά σύνορα.

Η επικρατέστερη επιστημονική άποψη είναι ότι η σύγχρονη μορφή του μπακλαβά, με τις εξαιρετικά λεπτές στρώσεις φύλλου και το καθαρισμένο βούτυρο, διαμορφώθηκε τον 15ο και 16ο αιώνα στις παλατιανές κουζίνες της Κωνσταντινούπολης και από εκεί εξαπλώθηκε σε ολόκληρη την Οθωμανική Αυτοκρατορία, από τα Βαλκάνια μέχρι τη Λεβαντίνη.

Ακόμη και η ετυμολογία της λέξης «μπακλαβάς» αποτελεί αντικείμενο συζήτησης. Αν και πέρασε στις περισσότερες γλώσσες μέσω της τουρκικής λέξης baklava, ορισμένοι γλωσσολόγοι θεωρούν ότι η απώτερη προέλευσή της ίσως σχετίζεται με μογγολική λέξη που σημαίνει «τυλίγω» ή «δένω».

Τι σημαίνει πραγματικά μια απόφαση της UNESCO

Παρά την ένταση που συνοδεύει την υπόθεση, μια ενδεχόμενη εγγραφή στον κατάλογο της UNESCO δεν αποδίδει αποκλειστική κυριότητα σε κανένα κράτος.

Η UNESCO δεν αποφασίζει ποιος «ανακάλυψε» ένα φαγητό ούτε απονέμει δικαιώματα ιδιοκτησίας σε μια συνταγή. Αναγνωρίζει ότι συγκεκριμένες κοινότητες διατηρούν ζωντανές παραδόσεις, τεχνικές και πολιτιστικές πρακτικές που αξίζει να προστατευθούν και να μεταδοθούν στις επόμενες γενιές.

Με άλλα λόγια, ακόμη και αν εγκριθεί η κοινή υποψηφιότητα Τουρκίας και Αζερμπαϊτζάν, αυτό δεν αναιρεί τη μακραίωνη παρουσία του μπακλαβά στην ελληνική, αρμενική, συριακή ή γενικότερα στην ανατολικομεσογειακή και βαλκανική γαστρονομική παράδοση.

Η γαστρονομία ως εργαλείο πολιτιστικής ισχύος

Η νέα πρωτοβουλία δεν ξεκινά από το μηδέν. Η Τουρκία έχει ήδη πετύχει μια σημαντική διεθνή αναγνώριση, καθώς ο μπακλαβάς του Γκαζιαντέπ έχει κατοχυρωθεί από το 2013 στην Ευρωπαϊκή Ένωση ως προϊόν Προστατευόμενης Γεωγραφικής Ένδειξης (ΠΓΕ).

Η συνεργασία με το Αζερμπαϊτζάν εντάσσεται στο ευρύτερο δόγμα των δύο χωρών περί «δύο κρατών, ενός έθνους», μεταφέροντας αυτή τη φορά τη συνεργασία στο πεδίο της πολιτιστικής διπλωματίας.

Άλλωστε, αναγνωρίσεις αυτού του είδους έχουν μεγάλη συμβολική αξία, καθώς ενισχύουν το διεθνές προφίλ μιας χώρας, τη γαστρονομική της ταυτότητα, τον τουρισμό και το πολιτιστικό της branding.

Ένα γλυκό που ξεπερνά τα σύνορα

Ίσως τελικά η ιστορία του μπακλαβά να αποδεικνύει ότι η γαστρονομία δύσκολα χωρά σε εθνικά σύνορα.

Από τις αρχαίες συνταγές με μέλι και ξηρούς καρπούς, στις βυζαντινές και οθωμανικές κουζίνες και από τα παλάτια της Κωνσταντινούπολης μέχρι τα σπίτια στην Ελλάδα, την Τουρκία, τον Καύκασο, τη Συρία και τα Βαλκάνια, ο μπακλαβάς εξελίχθηκε μέσα από αιώνες πολιτισμικών ανταλλαγών.

Αυτό ακριβώς εξηγεί γιατί, παρά τις διεκδικήσεις και τις πολιτικές προεκτάσεις, παραμένει ένα κοινό γαστρονομικό σύμβολο της Ανατολικής Μεσογείου, με πολλές διαφορετικές παραδόσεις να διεκδικούν ένα κομμάτι της ιστορίας του.

Με πληροφορίες από hersfelder-zeitung