Πώς Γερμανός στρατιώτης διέσωσε τη μνήμη Έλληνα αξιωματικού μέσα από φωτογραφίες του 1941

Η αποκάλυψη των συγκλονιστικών φωτογραφιών από την εκτέλεση των 200 κομμουνιστών στο Σκοπευτήριο Καισαριανής την Πρωτομαγιά του 1944, δείχνει ότι η ιστορία και η συλλογική μνήμη δεν επιβιώνει μόνο μέσα από επίσημα έγγραφα και στρατιωτικές αναφορές.

Συχνά διασώζεται σε προσωπικά αντικείμενα που, με το πέρασμα του χρόνου, αποκτούν τη δύναμη του αυθεντικού ντοκουμέντου.

Φωτογραφίες ξεχασμένες σε ένα συρτάρι ή κρυμμένες σε ένα παλιό άλμπουμ μπορούν, δεκαετίες αργότερα, να επαναφέρουν στο φως πρόσωπα και στιγμές που κινδύνευσαν να χαθούν οριστικά.

Μια αντίστοιχη υπόθεση όπως αυτή των ντοκουμέντων της Καισαριανής, καταγράφηκε στις Σέρρες. Ένα φωτογραφικό άλμπουμ Γερμανού στρατιώτη από την εισβολή του 1941 έφερε στο φως μια λιγότερο γνωστή, αλλά εξίσου συγκλονιστική ιστορία.

Ανάμεσα στις εικόνες από την πορεία της μονάδας του από την Κεντρική Ευρώπη προς την Ελλάδα και στις καταγραφές τοπίων και πόλεων, διασώζονταν οκτώ σπάνιες φωτογραφίες Ελλήνων αξιωματικών και στρατιωτών της Γραμμή Μεταξά πριν από τη γερμανική επίθεση.

Εικόνες που δεν τραβήχτηκαν, όπως φαίνεται, από τον Γερμανό στρατιώτη, αλλά βρέθηκαν με κάποιο τρόπο στις σελίδες του προσωπικού του άλμπουμ. Έπειτα από ογδόντα και πλέον χρόνια, επέστρεψαν στον τόπο που τραβήχτηκαν, αποκαθιστώντας ένα πολύτιμο κομμάτι της συλλογικής μνήμης και φωτίζοντας εκ νέου τα γεγονότα του 1941.

Η ιστορία αποτυπωμένη από μία Zeiss Ikon

Στις προθήκες του Κέντρου Μνήμης Μπέλλες Β’ Π.Π., στο Νέο Πετρίτσι Σερρών, ξεχωρίζουν μια φωτογραφική μηχανή και ένα φωτογραφικό άλμπουμ. Ανήκαν σε Γερμανούς Ορεινούς Κυνηγούς της 5ης Ορεινής Μεραρχίας της Βέρμαχτ, οι οποίοι έλαβαν μέρος στις επιχειρήσεις κατά των οχυρών του Μπέλλες τον Απρίλιο του 1941. Τότε που η ναζιστική Γερμανία επιτέθηκε στην Ελλάδα, εφαρμόζοντας το σχέδιο «Μαρίτα» και επιχειρώντας να αποκαταστήσει το κύρος της συμμάχου της Ιταλίας, μετά την ήττα της τελευταίας στο αλβανικό μέτωπο.

Πολλοί από τους λεγόμενους Ορεινούς Κυνηγούς, κάτι σαν τους σημερινούς καταδρομείς, προέρχονταν από εύπορες οικογένειες της Γερμανίας και της Αυστρίας και είχαν τη δυνατότητα να φέρουν μαζί τους φωτογραφικές μηχανές, όπως μια Zeiss Ikon που βρέθηκε σε εγκαταλελειμμένη στοά της Γραμμή Μεταξά.

Κατέγραφαν στιγμές της καθημερινότητας, της στρατιωτικής ζωής, αλλά και εικόνες τοπίων και πόλεων κατά τη διαδρομή της μονάδας τους προς την Ελλάδα. Τα στιγμιότυπα αυτά τοποθετούνταν σε αναμνηστικά άλμπουμ που προμήθευε η ίδια η μονάδα, όπως συνέβη και με το συγκεκριμένο, το οποίο αποτυπώνει την πορεία από την Αυστρία στην Ρουμανία, τη Βουλγαρία και την Ελλάδα, από το Μπέλλες έως την Κρήτη, όπου συμμετείχε στις επιχειρήσεις κατάληψης του νησιού.

Η καθημερινότητα πιο «ενδιαφέρουσα» από τις μάχες

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι το άλμπουμ αυτό δεν περιλαμβάνει φωτογραφίες από τη στιγμή των μαχών, αλλά από το διάστημα που ακολούθησε.

Έτσι, διασώζονται πολύτιμες εικόνες των έργων της Γραμμής Μεταξά, όπως καταγράφηκαν αμέσως μετά, μεταξύ αυτών και των οχυρών Ιστίμπεη και Κελκαγιά. Καθώς η αφήγηση του άλμπουμ κατεβαίνει γεωγραφικά από την Θεσσαλονίκη προς την Αθήνα, εμφανίζονται φωτογραφίες από αξιοθέατα των πόλεων που διέσχιζε η μονάδα, ενώ ελάχιστες σχετίζονται με τις επιχειρήσεις στην Κρήτη.

Στο τέλος, βλέπουμε τον κάτοχο του άλμπουμ τραυματισμένο σε νοσοκομείο. Στην συνέχεια, η αφήγηση αποκτά πιο προσωπικό χαρακτήρα, με οικογενειακές φωτογραφίες και στιγμές με φίλους και συγγενείς.

Ξεχωριστή σημασία έχουν οκτώ φωτογραφίες που απεικονίζουν Έλληνες αξιωματικούς και στρατιώτες της Γραμμής Μεταξά πριν από τον πόλεμο. Πρόκειται για λήψεις που πιθανότατα προέρχονταν από προσωπικό άλμπουμ ή από συρτάρι γραφείου αξιωματικού και ασφαλώς δεν θα μπορούσαν να βρίσκονται επάνω σε Έλληνες στρατιώτες στο πεδίο της μάχης.

«Μοναδικά ντοκουμέντα από τη Γραμμή Μεταξά»

Όπως εξηγεί μιλώντας στο ΑΠΕ - ΜΠΕ, ο Παναγιώτης Σαββίδης, μέλος της ΚοινΣΕπ «Άγκιστρο Δράση», που διαχειρίζεται το Κέντρο Μνήμης Μπέλλες:

«Το άλμπουμ αυτό έφτασε στα χέρια μας ύστερα από αγορά μέσω μιας παγκόσμιας διαδικτυακής πλατφόρμας ηλεκτρονικού εμπορίου. Αντιλαμβάνεστε την έκπληξή μας όταν, ανάμεσα στις φωτογραφίες που είχε τραβήξει ο κάτοχός του, ανακαλύψαμε εικόνες Ελλήνων αξιωματικών και στρατιωτών ενός οχυρού του Μπέλλες πριν από τη γερμανική επίθεση. Για πολύ καιρό, το πώς κατέληξαν στα χέρια του Γερμανού, ο οποίος ουσιαστικά τις διέσωσε και τις διαφύλαξε, παρέμενε ένα αίνιγμα».

«Ήταν όμως συγκινητικό το γεγονός πως τις κράτησε, τοποθετώντας τες στο προσωπικό του άλμπουμ, αντί να τις καταστρέψει».

Παρά τις προσωπικές φωτογραφίες που περιέχει το άλμπουμ, η ταυτότητα του κατόχου του δεν κατέστη δυνατό να εξακριβωθεί. Αυτό που κατέστη δυνατό, ωστόσο, ήταν η ταυτοποίηση των ελληνικών φωτογραφιών το 2021 στην διάρκεια μιας εκδήλωσης.

Οι ίδιες φωτογραφίες στα χέρια των δύο αντιπάλων

«Σε εκδήλωση που πραγματοποιήσαμε στο Πολεμικό Μουσείο Αθηνών για τα 80 χρόνια από τη Μάχη των Οχυρών», υπογραμμίζει στο ΑΠΕ - ΜΠΕ ο κ. Σαββίδης, «εμφανίστηκε ο γιος του διοικητή του Οχυρού Αρπαλούκι, ταγματάρχη Δημήτριου Καραθάνου, κρατώντας έναν φάκελο με φωτογραφίες που είχε τραβήξει ο πατέρας του πριν από τη γερμανική επίθεση».

«Με έκπληξη διαπιστώσαμε ότι οι μισές ήταν ίδιες με εκείνες του άλμπουμ. Έτσι, πιστοποιήθηκε πως οι φωτογραφίες προέρχονταν από το οχυρό Αρπαλούκι του Μπέλλες, το οποίο εκκενώθηκε κατά την διάρκεια των μαχών. Ομολογουμένως, επρόκειτο για μοναδικά ντοκουμέντα που διασώθηκαν από τη Γραμμή Μεταξά πριν από τον πόλεμο».

Οι φωτογραφίες της φρουράς του οχυρού Αρπαλούκι διασώθηκαν από τα χέρια ενός αντιπάλου, ταξίδεψαν μέσα στον χρόνο και επέστρεψαν εκεί απ’ όπου ξεκίνησαν. Μαζί τους, επέστρεψε και ένα κομμάτι μνήμης που θα μπορούσε να είχε χαθεί για πάντα, αν δεν είχε βρεθεί τυχαία στις σελίδες ενός γερμανικού φωτογραφικού άλμπουμ.

Το Κέντρο Μνήμης Μπέλλες Β΄Π.Π. στο Νέο Πετρίτσι Σερρών αποτελεί έναν σύγχρονο χώρο ιστορίας και εμπειρίας, όπου αυθεντικά κειμήλια της Μάχης των Οχυρών συνδυάζονται με διαδραστικές εφαρμογές και εμπειρίες εικονικής πραγματικότητας (VR), επιτρέποντας στον επισκέπτη να γνωρίσει τα γεγονότα του 1941 με τρόπο βιωματικό και ζωντανό.

Το οχυρό Μπέλλες και η Γραμμή Μεταξά

Το οχυρό Μπέλλες βρισκόταν στη βόρεια Ελλάδα, στο σημερινό νομό Σερρών. Ήταν χτισμένο στις νότιες πλαγιές του όρους Μπέλλες (Κερκίνη). Το βουνό αποτελεί φυσικό σύνορο με τη Βουλγαρία, για αυτό και επιλέχθηκε ως ισχυρό αμυντικό σημείο.

Το οχυρό Μπέλλες ήταν ένα από τα οχυρά της Γραμμή Μεταξά, ενός εκτεταμένου συστήματος υπόγειων στοών, πολυβολείων και αντιαρματικών έργων που κατασκευάστηκε τη δεκαετία του 1930 για να αναχαιτίσει πιθανή εισβολή από τον βορρά.

Τον Απρίλιο του 1941, κατά τη γερμανική εισβολή στην Ελλάδα, το οχυρό Μπέλλες δέχτηκε επίθεση μαζί με τα υπόλοιπα οχυρά της Γραμμής Μεταξά και αντιστάθηκε σθεναρά, παρά την τελική παράκαμψη της τοποθεσίας μέσω Γιουγκοσλαβίας -γεγονός που οδήγησε στη συνολική κατάρρευση του ελληνικού μετώπου, όχι όμως σε άμεση διάσπαση των ίδιων των οχυρών.

Μετά την κατάληψη της Θεσσαλονίκης στις 9 Απριλίου 1941, οι ελληνικές δυνάμεις είχαν πλέον κυκλωθεί και αποκοπεί από κάθε ανεφοδιασμό, με αποτέλεσμα να παραδοθούν τελικά στις κατοχικές δυνάμεις.

Με πληροφορίες από ΑΠΕ-ΜΠΕ