Πώς το κλείσιμο των εναέριων χώρων γίνεται «μάννα εξ ουρανού» για τους γείτονες της Τεχεράνης
Ο πόλεμος έχει φέρει το απόλυτο χάος στους ουρανούς μία εβδομάδα μετά την ανάφλεξη στη Μέση Ανατολή.
Από την ημέρα έναρξης των συντονισμένων πληγμάτων του Ισραήλ και των Ηνωμένων Πολιτειών στο Ιράν-στα οποία απαντά εκτοξεύοντας πυραύλους προς τους γείτονές του-είναι υποχρεωτικό να παρακάμπτεται μια τεράστια περιοχή από τις εμπορικές πτήσεις οι οποίες αναγκάζονταν ήδη εδώ και χρόνια να αποφεύγουν την περιοχή πάνω από την Ουκρανία και τη Ρωσία. Μόνο δύο είναι οι διαθέσιμες οδοί διέλευσης μεταξύ Ευρώπης και Ασίας: από το βόρειο Ιράν μέσω Αζερμπαϊτζάν, Αρμενίας και Γεωργίας ή από το νότιο Ιράν μέσω Σαουδικής Αραβίας και Αιγύπτου. Αυτό, ωστόσο, που συνιστά «πονοκέφαλο» για τις αεροπορικές εταιρείες μπορεί να μετατραπεί σε οικονομικό «μάννα εξ ουρανού» για τις χώρες που βρίσκονται σε αυτές τις δύο μοναδικές αεροπορικές οδούς διαφυγής.
Η συντριπτική πλειοψηφία των επιβατών δεν το γνωρίζει και σπάνια το έχει παρατηρήσει στις δεκάδες χρεώσεις που περιλαμβάνονται σε κάθε αεροπορικό εισιτήριο: όλες οι αεροπορικές εταιρείες πληρώνουν ένα τίμημα για κάθε μία από τις χώρες που διαθέτουν τον εναέριο χώρο τους και πάνω από τις οποίες πετά το αεροσκάφος τους στη διάρκεια κάθε δρομολογίου. Αυτά τα χρήματα προορίζονται για την χρηματοδότηση του ελέγχου του εναέριου χώρου που ρυθμίζει την εναέρια κυκλοφορία κατά την ώρα που τον διασχίζει ένα αεροσκάφος. Ανάλογα με την χώρα, το τέλος διέλευσης μπορεί να είναι σταθερό ή να εξαρτάται από το αεροσκάφος και το δρομολόγιό του. Στις 42 χώρες μέλη που ελέγχονται από την Eurocontrol, το τέλος διέλευσης υπολογίζεται με βάση τον όγκο του αεροσκάφους και τον προορισμό του.
Το Αφγανιστάν επωφελείται από το χάος
Με απλούς υπολογισμούς, σε ενδεχόμενο πολεμικών συγκρούσεων η συγκέντρωση εναέριας κυκλοφορίας πάνω από κάποιες χώρες μπορεί να τους αποφέρει σημαντικά έσοδα. Κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού του 2024, μια προηγούμενη κλιμάκωση των εντάσεων στη Μέση Ανατολή είχε αυξήσει κατά 30% την κυκλοφορία στον εναέριο χώρο της Γεωργίας-σύμφωνα με στοιχεία της Eurocontrol- έναντι του μέσου όρου 5% στο σύνολο των ευρωπαϊκών χωρών μελών. Η ευρωπαϊκή οργάνωση για την ασφάλεια της αεροναυτιλίας είχε καταγράψει τότε διψήφια αύξηση και στην εναέρια κυκλοφορία που διαχειρίστηκε το Κάιρο το 2024, την περίοδο της έντασης μεταξύ Ισραήλ και Ιράν.
Για ορισμένες χώρες, αυτή η «αναδιανομή» της εναέριας κυκλοφορίας συνιστά ανέλπιστο δώρο. Εξοστρακισμένο από τη διεθνή κοινότητα μετά την ανατροπή του καθεστώτος από τους Ταλιμπάν το 2021, το Αφγανιστάν είναι στη συγκεκριμένη χρονική συγκυρία σχεδόν αδύνατο ν΄ αποφευχθεί στην αεροπορική σύνδεση της Ευρώπης με την Ινδία και τη ΝΑ Ασία. Οι περισσότερες αεροπορικές εταιρείες πετούν τώρα πάνω από το Αφγανιστάν με εξαίρεση τις αμερικανικές και τις καναδικές που προτιμούν να το παρακάμπτουν και να περνούν μέσω Τατζικιστάν και Ουζμπεκιστάν. Οι ειδικοί λένε πως δεν τίθεται θέμα ασφαλείας για το Αφγανιστάν αφού δεν διαθέτει αντιαεροπορικά αμυντικά συστήματα.
Στους Ταλιμπάν 700$ για κάθε αεροσκάφος
Για κάθε πτήση πάνω από τη χώρα, οι αεροπορικές εταιρείες είναι υποχρεωμένες να καταβάλουν τέλος διέλευσης στους Ταλιμπάν για την χρήση του αφγανικού εναέριου χώρου. Το 2025 το Γαλλικό Πρακτορείο Ειδήσεων και το Reuters μετέδιδαν πως το Αφγανιστάν επέβαλλε τέλος ύψους 700 δολαρίων ανά αεροσκάφος, ανεξαρτήτως δρομολογίου. Σε έκθεση που είχε δημοσιεύσει το καλοκαίρι η Παγκόσμια Τράπεζα για την κατάσταση της οικονομίας της χώρας ανέφερε πως «το Αφγανιστάν κατέγραψε αύξηση στα έσοδά του από τις αεροπορικές διελεύσεις από τη χώρα του λόγω της σύγκρουσης του Ισραήλ με το Ιράν». Η είσπραξη των τελών, ωστόσο, περιπλέκεται λόγω των διεθνών κυρώσεων που έχουν επιβληθεί στη χώρα και είναι ένα θέμα που παραμένει ασαφές αν και Γαλλικό Πρακτορείο και Reuters κάνουν λόγο για «ενδιάμεσους» στις άλλες χώρες του Κόλπου οι οποίοι μεταβιβάζουν τα χρήματα στους Ταλιμπάν. Σε ερώτηση της εφημερίδας Figaro προς τη διοίκηση της Air France για την πληρωμή των τελών των διελεύσεων των αεροσκαφών της πάνω από το Αφγανιστάν, δεν υπήρξε απάντηση. Το ίδιο συνέβη και σε ερώτηση προς την Διεθνή Ένωση Αερομεταφορών IATA.
Business στο όριο του εκβιασμού
Όπως είναι αναμενόμενο, κάποιες χώρες εκμεταλλεύονται την «τύχη» τους να γίνουν εν μια νυκτί περιζήτητες από όλους γιατί συνιστούν την μοναδική οδό διαφυγής. Τα νέα δρομολόγια είναι συχνά υπερχρεωμένα. Η Ρωσία είναι μία από αυτές τις χώρες που εκμεταλλεύτηκαν στο έπακρο την ευκαιρία όταν τους δόθηκε. Για χρόνια, η Μόσχα επέβαλλε ένα «βαρύ» τέλος για την διέλευση πάνω από την Σιβηρία μόνο και μόνο γιατί μείωνε τον χρόνο πτήσης στα δρομολόγια των αεροπορικών εταιρειών μεταξύ Ευρώπης και ανατολικής Ασίας. Το μεγαλύτερο μέρος των χρημάτων που εξοικονομούσαν από καύσιμα, οι εταιρείες τα απέδιδαν σε φόρους.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ασχολήθηκε με το ζήτημα το 2011. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της, το 2008 προκειμένου να πετάξουν πάνω από την Σιβηρία «οι ευρωπαϊκές εταιρείες είχαν καταβάλλει περίπου 420 εκατομμύρια δολάρια, τα περισσότερα απευθείας στην Aeroflot», την ρωσική αεροπορική εταιρεία που εισέπραττε τα τέλη διέλευσης. Σύμφωνα με την εφημερίδα Moscow Times, μόλις το 15% από αυτόν τον πακτωλό χρημάτων έφθασε στην ρωσική υπηρεσία εναέριας κυκλοφορίας.
Μια συμφωνία που επιτεύχθηκε μεταξύ Ρωσίας και ΕΕ έθεσε τέλος σε αυτήν την πρακτική το 2014. Απροσπέλαστη σήμερα λόγω των διεθνών κυρώσεων που έχουν επιβληθεί μετά την εισβολή στην Ουκρανία, η σιβηρική εναέρια οδός έχει λόγω των διεθνών κυρώσεων που έχουν επιβληθεί μετά την εισβολή στην Ουκρανία, η σιβηρική εναέρια οδός έχει πια εγκαταλειφθεί. Οι νέοι ωφελούμενοι από το χάος στους αιθέρες λόγω του τρέχοντος πολέμου, προς το παρόν, δεν φαίνεται να εκμεταλλεύονται το ιστορικό προηγούμενο.
