Σε ποιες τροφές των Ελλήνων συγκεντρώνονται οι διοξίνες; Τι αποκαλύπτει μελέτη 21 ετών

Οι διοξίνες και τα διοξινοειδή πολυχλωριωμένα διφαινύλια (PCBs) συγκαταλέγονται στους πιο επικίνδυνους έμμονους οργανικούς ρύπους. Είναι εξαιρετικά τοξικά, παραμένουν για δεκαετίες στο περιβάλλον και συσσωρεύονται στον λιπώδη ιστό ανθρώπων και ζώων. Και το πιο ανησυχητικό; Ο βασικός δρόμος έκθεσης δεν είναι άλλος από τη διατροφή μας.

21 χρόνια δεδομένων από όλη την Ελλάδα

Μια εκτενής μακροχρόνια μελέτη του Εργαστηρίου Φασματομετρίας Μάζας και Ανάλυσης Διοξινών του Ινστιτούτου Πυρηνικών και Ραδιολογικών Επιστημών του ΕΚΕΦΕΔημόκριτος δημοσιεύτηκε στο διεθνές επιστημονικό περιοδικό Food and Chemical Toxicologyκαι αποτυπώνει με σαφήνεια το πρόβλημα.

Η έρευνα καλύπτει περίοδο 21 ετών (2002–2022) και βασίστηκε στην ανάλυση 1.388 δειγμάτων τροφίμων, που συλλέχθηκαν τόσο μέσω των επίσημων εθνικών ελέγχων ασφάλειας τροφίμων όσο και από ελέγχους της βιομηχανίας.

Τα δείγματα προήλθαν από όλη τη χώρα και αφορούσαν τρόφιμα πλούσια σε λιπαρά, δηλαδή βασικούς «φορείς» διοξινών, κρέας, γαλακτοκομικά, ψάρια και θαλασσινά, αυγά, ελαιόλαδο και φυτικά έλαια.

Καρκινογόνες ουσίες με πολλαπλές επιπτώσεις

Η μελέτη είναι ξεκάθαρη και χωρίς αστερίσκους. Οι διοξίνες και τα διοξινοειδή PCBs:

• είναι καρκινογόνες,
• δρουν στο ενδοκρινικό σύστημα,
• επηρεάζουν σοβαρά την αναπαραγωγική ικανότητα, με τεκμηριωμένη μείωση της ποιότητας του σπέρματος,
• συνδέονται με ανοσολογικές διαταραχές,
• προκαλούν ηπατοτοξικότητα, μεταβολικές διαταραχές και διαβήτη τύπου 2,
• επηρεάζουν την νευροανάπτυξη όταν η έκθεση αφορά έμβρυα και παιδιά.

Δεν πρόκειται για θεωρητικούς κινδύνους, αλλά για επιπτώσεις που έχουν ήδη οδηγήσει σε αυστηρότερα όρια ασφαλείας σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Πού εντοπίζονται τα υψηλότερα επίπεδα

Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της ανάλυσης:

• Τα ψάρια και τα θαλασσινά εμφανίζουν τα υψηλότερα μέσα επίπεδα διοξινών και διοξινοειδών PCBs.
• Ακολουθούν τα εντόσθια.
• Τα φυτικά έλαια παρουσιάζουν τα χαμηλότερα επίπεδα.

Τα ψάρια και τα θαλασσινά καταγράφουν επίσης τις υψηλότερες συγκεντρώσεις μη διοξινοειδών PCBs, που χρησιμοποιούνται ως δείκτες συνολικής χημικής επιβάρυνσης.

Πόσες διοξίνες «τρώμε» τελικά;

Με βάση τα επίπεδα συγκέντρωσης στα τρόφιμα και τα στοιχεία κατανάλωσης της Ευρωπαϊκής Αρχής για την Ασφάλεια Τροφίμων, οι ερευνητές υπολόγισαν τη διατροφική έκθεση του ελληνικού πληθυσμού.

Για τους ενήλικες, η μέση ημερήσια πρόσληψη εκτιμάται σε 1,02 pg TEQ ανά κιλό σωματικού βάρους, που αντιστοιχεί σε 7,14 pg TEQ εβδομαδιαίως. Αντίστοιχα επίπεδα καταγράφονται στους εφήβους, ενώ χαμηλότερη –αλλά συγκρίσιμη– έκθεση παρατηρείται στους ηλικιωμένους.

Τα όρια της EFSA και η μεγάλη υπέρβαση

Οι τιμές αυτές υπερέβαιναν ήδη το ανεκτό εβδομαδιαίο όριο των 2 pg TEQ/kg σωματικού βάρους, που είχε θέσει η EFSA το 2018.

Τον Νοέμβριο, η EFSA πρότεινε περαιτέρω δραστική μείωση του ορίου στα 0,6 pg TEQ/kg, στο πλαίσιο δημόσιας διαβούλευσης που αναμένεται να οδηγήσει σε νομοθετική αναθεώρηση το 2026.

Με βάση αυτό το προτεινόμενο όριο, η διατροφική έκθεση των Ελλήνων υπερβαίνει πολλαπλάσια το επίπεδο ασφάλειας σε όλες τις ηλικιακές ομάδες – γεγονός που, όπως επισημαίνουν οι επιστήμονες, προκαλεί σοβαρή ανησυχία.

Ποια τρόφιμα ευθύνονται περισσότερο

Η ανάλυση της συμβολής ανά ομάδα τροφίμων δείχνει ότι:

• ψάρια και θαλασσινά είναι ο βασικός παράγοντας έκθεσης,
• ελαιόλαδο και φυτικά έλαια συμβάλλουν σημαντικά λόγω υψηλής κατανάλωσης,
• ακολουθούν γαλακτοκομικά προϊόντα και αυγά, ανάλογα με την ηλικία.

Κάτω από τα όρια, αλλά όχι… ακίνδυνα

Παρότι τα επίπεδα διοξινών και PCBs στα επιμέρους τρόφιμα βρίσκονται κάτω από τα ισχύοντα όρια της ευρωπαϊκής νομοθεσίας, η συνολική διατροφική πρόσληψη παραμένει υψηλή.

Η αντίφαση είναι ξεκάθαρη: άλλο η συμμόρφωση ενός προϊόντος και άλλο η αθροιστική έκθεση από χρόνια κατανάλωση τροφίμων με χαμηλές αλλά σταθερές συγκεντρώσεις ρύπων.

Το ελληνικό «αγκάθι»: Καύσεις και πυρκαγιές

Οι ερευνητές κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου ειδικά για την Ελλάδα, επισημαίνοντας ότι:

• η παράνομη ή τυχαία καύση αποβλήτων,
• οι πυρκαγιές σε αγροτικές και βιομηχανικές περιοχές,
• και οι εστίες καύσης σε ανοιχτούς χώρους υγειονομικής ταφής
• αποτελούν τις κύριες πηγές εκπομπών διοξινών στη χώρα.

Με απλά λόγια, όσο καίμε ανεξέλεγκτα, τόσο τις τρώμε. Και αυτό δεν είναι σχήμα λόγου.