Τι είδε το Apollo 17 στο έδαφος της Σελήνης το 1972 και γιατί δεν επιστρέψαμε εκεί

Παγκόσμιο ενδιαφέρον προκάλεσε το ταξίδι του Artemis II της NASA στη Σελήνη, καθώς ήταν η πρώτη φορά που η ανθρωπότητα επέστρεφε στο πιο οικείο, ίσως, ουράνιο σώμα αλλά και η πρώτη φορά που άνθρωποι ταξίδεψαν σε τόσο μακρινή απόσταση από τη Γη -ξεπερνώντας τις αποστάσεις που είχαν διανύσει τα πληρώματα των προγραμμάτων Apollo.

Με τη βοήθεια της σύγχρονης τεχνολογίας, οι τέσσερις αστροναύτες της κάψουλας Orion -οι Αμερικανοί Κριστίνα Κοχ, Ριντ Γουάισμαν, Βίκτορ Γκλόβερ και ο Καναδός Τζέρεμι Χάνσεν- μετέδιδαν σχεδόν συνέχεια δεδομένα και οπτικό υλικό από το διαστημικό ταξίδι τους, χαρίζοντας μοναδικές και πρωτόγνωρες εικόνες της Σελήνης αλλά και της θέας της Γης από τον φυσικό της δορυφόρο.

Με την πρώτη προσεδάφιση στη Σελήνη να προγραμματίζεται στη μεθεπόμενη αποστολή του Artemis, το 2028, στο φως έρχονται ξανά αυτές τις ημέρες αναμνήσεις και ντοκουμέντα από τις αποστολές Apollo της αμερικανικής NASA στο φεγγάρι, από το 1961 έως το 1972.

Κορυφαία στιγμή ήταν βέβαια η πρώτη φορά που άνθρωπος πάτησε το πόδι του εκεί, στις 20 Ιουλίου 1969, με τον Νιλ Άρμστρονγκ να πραγματοποιεί το «γιγαντιαίο άλμα για την ανθρωπότητα» -όπως είπε- ως μέλος του πληρώματος του Apollo 11.

Λιγότερο διάσημη αλλά πολύ ενδιαφέρουσα και για κάποιους μυστηριώδης είναι η τελευταία αποστολή στη Σελήνη που πραγματοποιήθηκε από το Apollo 17 τον Δεκέμβριο του 1972. Επρόκειτο για την πιο εξελιγμένη και επιστημονικά «πλούσια» αποστολή ολόκληρου του προγράμματος Apollo, με συλλογή δειγμάτων, μεγάλη σε διάρκεια -σε σχέση με τις προηγούμενες αποστολές- παραμονή στο έδαφος του φεγγαριού, αλλά και συνδεδεμένη με θεωρίες συνωμοσίας και διάφορες εικασίες, οι οποίες πυροδοτήθηκαν από το γεγονός ότι επρόκειτο για το τελευταίο ταξίδι του ανθρώπου στη Σελήνη.

Αλλόκοτα δείγματα από το σεληνιακό έδαφος, περίεργα πλάνα σε βίντεο που καταγράφηκαν από την αποστολή, ακόμα και υποθέσεις για επαφές με εξωγήινους, τροφοδότησαν τη φαντασία και έγιναν αφορμή ακόμα και για ταινίες sci-fi τρόμου.

Το ταξίδι του Apollo 17

Οι τελευταίοι δύο άνθρωποι που πάτησαν στη Σελήνη ήταν οι Γιουτζίν Σέρναν και ο Χάρισον Σμιτ, ο πρώτος ήταν διοικητής της αποστολής και ο δεύτερος πιλότος της σεληνάκατου και γεωλόγος. Ο Σμιτ δεν ήταν μόνο ένας από τους τελευταίους, αλλά και ο πρώτος αστροναύτης-επιστήμονας που το έκανε, σύμφωνα με το wehackthemoon.com.

Το διαστημόπλοιο εκτοξεύτηκε από το Διαστημικό Κέντρο Κένεντι στο Ακρωτήριο Κανάβεραλ της Φλόριντα, τα μεσάνυχτα της 7ης Δεκεμβρίου 1972.

Τέσσερις ημέρες αργότερα, ο Σέρναν και ο Σμιτ ολοκλήρωσαν την προσελήνωση, ενώ ο τρίτος τους συνάδελφος, ο Ρόναλντ Έβανς, περιφερόταν σε τροχιά γύρω από τη Σελήνη με το Όχημα Διακυβέρνησης (Command Service Module), περιμένοντας την επιστροφή τους από την επιφάνεια του φεγγαριού.

Το «σκάψιμο» και τα πρωτόγνωρα δείγματα

Η αποστολή τους ήταν να «σκάψουν» -κυριολεκτικά- τη Σελήνη για γεωλογικούς σκοπούς, δηλαδή να συλλέξουν πολλά και διαφορετικά δείγματα πετρωμάτων και εδάφους.

Για να το πετύχουν αυτό, προσεδαφίστηκαν στην περιοχή Taurus-Littrow, μια στενή κοιλάδα στα όρη Montes Taurus της Σελήνης.

Αναζητούσαν διαφορετικά δείγματα από αυτά που είχαν συλλεχθεί σε προηγούμενες αποστολές -παλαιότερα, νεότερα και ίσως κάπως ασυνήθιστα.

Τα παλαιότερα δείγματα προέρχονταν από τις περιοχές των υψιπέδων και βρίσκονταν στα τοιχώματα της κοιλάδας, ενώ τα νεότερα υλικά βρίσκονταν σε κρατήρες και θεωρούνταν αποτέλεσμα σχετικά πρόσφατης ηφαιστειακής δραστηριότητας στη Σελήνη.

Ο Σμιτ αξιοποίησε πλήρως τις γνώσεις του στη γεωλογία. Κατά τη συλλογή δειγμάτων, εντόπισε έναν παράξενο τύπο πορτοκαλί εδάφους, το οποίο χαρακτηρίστηκε «εξωγήινο». «Υπάρχει πορτοκαλί χώμα εδώ!», αναφώνησε με έκπληξη ο Σμιτ, προκαλώντας αίσθηση στο κέντρο συντονισμού στη Γη.

Κάτω από αυτό το «πορτοκαλί χώμα» υπήρχε ένα σκούρο μαύρο στρώμα και όλα αυτά απέδειξαν ότι υπήρχαν κάποτε «συντριβάνια λάβας» και ηφαιστειακή δραστηριότητα στη Σελήνη. Αυτό άλλαξε την κατανόηση των επιστημόνων για την προέλευση της Σελήνης, δείχνοντας ότι είναι πολύ πιο παλιά από ό,τι εκτιμούσαν μέχρι τότε, με ηλικία περίπου 4,5 δισεκατομμυρίων ετών. Η Γη παραμένει «μεγαλύτερη αδελφή» της Σελήνης, αλλά μόνο κατά περίπου ένα εκατομμύριο χρόνια.

Το «κινηματογραφικό» πλάνο

Ένα ακόμη στοιχείο της αποστολής Apollo 17 ήταν η προσπάθεια λήψης ενός «κινηματογραφικού» πλάνου από τη σεληνάκατο, κατά την απογείωσή της από την επιφάνεια της Σελήνης στο τέλος της αποστολής.

Οι αστροναύτες άφησαν μια κάμερα τοποθετημένη στο σεληνιακό όχημα για να το καταγράψει -κάτι που είχαν επιχειρήσει και στις αποστολές Apollo 15 και 16, αλλά χωρίς επιτυχία.

Την τρίτη φορά τα κατάφεραν και η κάμερα κατέγραψε με επιτυχία την απογείωση του ανώτερου τμήματος της σεληνακάτου «Challenger» από την επιφάνεια της Σελήνης. Η εικόνα μεταδόθηκε ζωντανά εκείνη τη στιγμή σε ειδησεογραφικά δίκτυα σε όλες τις Ηνωμένες Πολιτείες και τον κόσμο.

Μετά από τριήμερη περίπου παραμονή στην επιφάνεια της Σελήνης, το πλήρωμα του Apollo 17 επέστρεψε στη Γη.

Ο Γιουτζίν Σέρναν θεωρείται ο τελευταίος άνθρωπος που πάτησε στη Σελήνη, επειδή μπήκε τελευταίος στη σεληνάκατο μετά τον Σμιτ.

Η αποστολή κρίθηκε εξαιρετικά επιτυχημένη, καθώς οι αστροναύτες συνέλεξαν τη μεγαλύτερη ποσότητα σεληνιακών δειγμάτων, συμβάλλοντας σε νέα κατανόηση της προέλευσης της Σελήνης, πέτυχαν τη μεγαλύτερη διάρκεια παραμονής σε σεληνιακή τροχιά, τον μεγαλύτερο χρόνο στην επιφάνεια της Σελήνης αλλά και τη μεγαλύτερη συνολική διάρκεια εξωοχηματικών δραστηριοτήτων (EVA) ή αλλιώς «moonwalks».

Οι θεωρίες συνωμοσίας

Λόγω της εξαιρετικής ποιότητας -για τα δεδομένα της εποχής- του οπτικού υλικού που συνέλεξε το Apollo 17, πολλοί αναλυτές φωτογραφιών «εντόπισαν» περίεργα στοιχεία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το «γυάλινο κάστρο» ή «γεωμετρικές δομές», με κάποιους να ισχυρίζονται ότι στις φωτογραφίες της κοιλάδας Taurus-Littrow φαίνονται ερείπια αρχαίων γυάλινων πύργων ή θόλων.

Σε άλλες φωτογραφίες πάλι, κάποιοι έκαναν λόγο για αλλόκοτα φωτεινά σημεία που ερμηνεύτηκαν ως UFΟ, τα οποία υποτίθεται ότι παρακολουθούσαν τους αστροναύτες.

Βέβαια, όπως εξήγησαν οι επιστήμονες, τα περισσότερα από αυτά ήταν «lens flares» (αντανακλάσεις του φωτός στους φακούς) ή κόκκοι σκόνης που φωτίζονται από τον Ήλιο, καθώς η έλλειψη ατμόσφαιρας κάνει το φως να συμπεριφέρεται διαφορετικά.

Μια από τις πιο δημοφιλείς θεωρίες συνωμοσίας για το Apollo 17 είναι ότι οι αστροναύτες δέχτηκαν προειδοποίηση από εξωγήινους να μην επιστρέψουν ποτέ. Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, η Σελήνη αποδείχτηκε «κατειλημμένη» και η ξαφνική διακοπή του προγράμματος της NASA οφειλόταν σε φόβο για επαφή με εξωγήινους.

Βέβαια, υπήρξαν επίσης οι θεωρίες που υποστήριζαν ότι στην πραγματικότητα οι αποστολές στη Σελήνη ήταν σκηνοθετημένες και «γυρίστηκαν» στη Γη -όπως λέγεται και για τις προηγούμενες αποστολές Apollo.

Άλλη θεωρία, η οποία επίσης εμπλέκει εξωγήινους, είναι ότι τα προγράμματα Apollo συνεχίστηκαν κρυφά, ότι υπήρξαν Apollo 18, 19 και 20, ώστε η NASA να ερευνήσει εξωγήινα σκάφη η βάσεις που υποτίθεται ότι βρέθηκαν στη Σελήνη, πληροφορίες που διατηρήθηκαν μυστικές.

Γιατί ο άνθρωπος δεν επέστρεψε στη Σελήνη μετά το 1972

Η ερώτηση αυτή, η οποία γίνεται ιδιαίτερα δημοφιλής το τελευταίο διάστημα λόγω των αποστολών Artemis, αφορά μία ξεχωριστή μεγάλη συζήτηση. Οι απαντήσεις πάντως δεν σχετίζονται τόσο με την τεχνολογία, αλλά με την πολιτική, την οικονομία και τη διεθνή στρατηγική.

Συνοπτικά, οι βασικοί λόγοι που δεν πήγαμε ξανά στη Σελήνη, συνοψίζονται ως εξής:

• Το τεράστιο κόστος

Το πρόγραμμα Apollo ήταν συναρπαστικό αλλά εξωφρενικά ακριβό. Στο αποκορύφωμά του, η NASA απορροφούσε σχεδόν το 4,5% του ομοσπονδιακού προϋπολογισμού των ΗΠΑ. Σήμερα, τα αντίστοιχα ποσά που ξοδεύονται είναι σαφώς μικρότερα.

Συνολικά, το πρόγραμμα κόστισε περίπου 25,8 δισεκατομμύρια δολάρια (ισοδύναμο με πάνω από 170-200 δισεκατομμύρια δολάρια σε σημερινές αξίες). Μόλις επιτεύχθηκε ο στόχος της προσελήνωσης, της συλλογής δεδομένων, φωτογραφιών, βίντεο, η κυβέρνηση δεν μπορούσε να δικαιολογήσει πλέον τέτοια έξοδα.

• Ο «αγώνας του διαστήματος» θεωρήθηκε κερδισμένος

Το Apollo δεν ήταν βέβαια μόνο επιστημονική αποστολή, ήταν σε μεγάλο βαθμό μία γεωπολιτική επίδειξη ισχύος των ΗΠΑ απέναντι στο τότε «αντίπαλο δέος», τη Σοβιετική Ένωση. Κεντρικός στόχος ήταν να αποδείξουν οι ΗΠΑ ότι υπερτερούν τεχνολογικά έναντι της ΕΣΣΔ.

Μόλις ο Νιλ Άρμστρονγκ πάτησε στη Σελήνη, ο «αγώνας» ουσιαστικά τελείωσε. Η πολιτική πίεση και το κίνητρο για χρηματοδότηση εξαφανίστηκαν.

• Η NASA άλλαξε προτεραιότητες

Μετά το 1972, η NASA έστρεψε την προσοχή της σε άλλους επιστημονικούς στόχους. Αντί για μακρινά ταξίδια στο διάστημα, εστίασε στη δημιουργία του πρώτου αμερικανικού διαστημικού σταθμού (Skylab) και αργότερα στο Διαστημικό Λεωφορείο (Space Shuttle).

Το Διαστημικό Λεωφορείο σχεδιάστηκε για να κάνει τα ταξίδια στο διάστημα «ρουτίνα» και να μειώσει το κόστος τους, αλλά μπορούσε να πετάξει μόνο σε χαμηλή τροχιά, όχι μέχρι τη Σελήνη.

• Ο κίνδυνος

Κάθε αποστολή Apollo ήταν εξαιρετικά επικίνδυνη. Μετά την παρ’ ολίγον καταστροφή του Apollo 13 που θα στοίχιζε ανθρώπινες ζωές, η αμερικανική κυβέρνηση άρχισε να φοβάται ότι μια πιθανή τραγωδία σε επόμενη αποστολή θα αμαύρωνε την επιτυχία των προηγούμενων. Προτίμησαν δηλαδή να σταματήσουν τις αποστολές, ενώ η φήμη του προγράμματος ήταν θετική.

• «Τι άλλο να κάνουμε εκεί;»

Για την κοινή γνώμη της δεκαετίας του 1970, η Σελήνη άρχισε να φαίνεται «βαρετή». Οι άνθρωποι είχαν δει αστροναύτες να περπατούν, να οδηγούν Rover, ακόμα και να παίζουν γκολφ (στο Apollo 14). Χωρίς την ύπαρξη ενός άμεσου σχεδίου για κατασκευή βάσης ή εξόρυξη πόρων, η επιστροφή στη Σελήνη άρχισε να στερείται ενδιαφέροντος.

Τι έχει αλλάξει σήμερα

Σήμερα ωστόσο τα πράγματα έχουν αλλάξει. Στο πεδίο ανταγωνισμού για το διάστημα μπαίνουν «νέοι παίκτες» όπως η Κίνα αλλά και ιδιωτικές εταιρείες-κολοσσοί, όπως η αμερικανική Space X του Έλον Μασκ, παράγοντες που πίεσαν για την επανενεργοποίηση των αποστολών της NASA στη Σελήνη.

Ακόμα, οι επιστήμονες έχουν εντοπίσει νέα δεδομένα, όπως νερό σε μορφή πάγου, κάτι που φέρνει την ιδέα για δημιουργία βάσεων στο έδαφος της Σελήνης πιο κοντά στην πραγματικότητα.

Ένας πολύ σημαντικός λόγος για την επιστροφή στη Σελήνη είναι βέβαια ότι αρκετοί -επιστήμονες και επιχειρηματίες- θεωρούν αυτές τις αποστολές ως ένα «σκαλοπάτι», ένα «πεδίο δοκιμής» για ένα ακόμα μεγαλύτερο άλμα για την ανθρωπότητα, την αποστολή ανθρώπων στον Άρη.

Με πολλά ζητήματα στη Γη να μοιάζουν τεράστια διακυβεύματα, όπως είναι και η ίδια η ανθρώπινη επιβίωση λόγω της κλιματικής αλλαγής, η εξερεύνηση του διαστήματος -είτε ως πραγματικό πεδίο λύσεων είτε ως υπεκφυγή- είναι σίγουρο ότι βρίσκεται στην αρχή μίας νέας εποχής.