Αντισηπτικά χεριών: Ποιες ασθένειες μπορούν να αντιμετωπιστούν και ποιες όχι

Η πανδημία της COVID-19 ανέδειξε τη σημασία της υγιεινής των χεριών στην προστασία από τη μετάδοση του ιού SARS-CoV-2. Τα αντισηπτικά χεριών έγιναν ένα από τα βασικά εργαλεία πρόληψης, ειδικά σε χώρους όπου δεν ήταν εφικτό το πλύσιμο με σαπούνι και νερό. Μπορεί βέβαια η επιδημία να πέρασε, τα αντισηπτικά, όμως, και η συνήθεια απολύμανσης των χεριών διατηρήθηκαν, χωρίς απαραίτητα να υπάρχει συγκεκριμένος λόγος. Ας δούμε γιατί.

Τα περισσότερα αντισηπτικά περιέχουν τουλάχιστον 60% αλκοόλη, η οποία εξουδετερώνει αποτελεσματικά πολλούς ιούς και βακτήρια. Σε γενικές γραμμές, η αλκοόλη διαλύει την εξωτερική μεμβράνη (λιπίδια), όταν υπάρχει, κάνοντας τους μικροοργανισμούς ευάλωτους. Αντίθετα, όταν δεν υπάρχει εξωτερική λιπιδική μεμβράνη και το τοίχωμα είναι από άλλα συστατικά, είτε πολυσακχαρίτης (βακτήρια) είτε πρωτεΐνη (ιοί), τα αντισηπτικά διαλύματα δεν είναι αποτελεσματικά.

Ωστόσο, υπάρχουν και άλλοι λόγοι που πρέπει να εξεταστούν. Τα διαλύματα αλκοόλης διαλύουν τον φυσικό φραγμό της επιδερμίδας, που είναι το λίπος (σμήγμα), προκαλούν ξηρότητα στο δέρμα και τελικά το κάνουν ευαίσθητο και ευάλωτο στους μικροοργανισμούς. Γι’ αυτό πρέπει να χρησιμοποιούμε τα διαλύματα αυτά με έναν ξεκάθαρο στόχο, την εξουδετέρωση των μικροοργανισμών που είναι ευάλωτοι σε αυτά. Παρότι τα αντισηπτικά μειώνουν τον κίνδυνο μόλυνσης, δεν αντικαθιστούν το πλύσιμο των χεριών και τη γενικότερη τήρηση των μέτρων προστασίας, όπως η χρήση μάσκας και η κοινωνική αποστασιοποίηση.
Ας δούμε ποιοι οργανισμοί μπορούν να αντιμετωπιστούν με αντισηπτικα και ποιοι όχι

Σαλμονέλα

Η σαλμονέλα είναι ένα γένος παθογόνων βακτηρίων που προκαλεί ασθένειες στο έντερο και το στομάχι, όταν το μικρόβιο περάσει στο λεπτό έντερο και προκαλέσει φλεγμονή στο επιθήλιο. Συνήθως προέρχεται από το νερό, το χώμα, τα έντομα, τα περιττώματα και τα ακατέργαστα κρεατικά και θαλασσινά. Η σαλμονέλα μπορεί να αυξηθεί πάνω σε φυστίκια μετά τη συγκομιδή τους. Μελέτη του 2015 έχει δείξει ότι τα αντισηπτικά χεριών αντιμετωπίζουν τη σαλμονέλα (σε κελύφη φιστικιών), αλλά αυτό μόνο μετά από 48 ώρες. Στο μεσοδιάστημα, τα χέρια μπορούν να μεταφέρουν τη σαλμονέλα και για αυτόν τον λόγο οι αντισηπτικές λοσιόν δεν θεωρούνται αποτελεσματικές.

Εσερίχια κόλι

Το κολοβακτηρίδιο (Escherichia coli) είναι ένα αρνητικό κατά Gram βακτήριο (έχει μεμβράνη από λιπίδια). Είναι ίσως το πιο κοινό βακτήριο, καθώς αποτελεί μέρος της φυσικής χλωρίδας του εντέρου (παράγει βιταμίνη Κ2 και εμποδίζει την εγκατάσταση παθογόνων βακτηρίων). Ωστόσο, ένα στέλεχος, το O157:H7, παράγει μια πολύ ισχυρή τοξίνη, τη βεροτοξίνη, η οποία προκαλεί κοιλιακό πόνο, αιμορραγική διάρροια και εμετό. Η εσερίχια κόλι είναι ευαίσθητη στα αντισηπτικά χεριών, σύμφωνα με παλαιότερη έρευνα και η χρήση αντισηπτικών είναι ενδεδειγμένη.

Νοροϊοί

Οι νοροϊοί είναι το συχνότερο αίτιο εμφάνισης ιογενούς γαστρεντερίτιδας και ευθύνονται για το 96% των περιπτώσεων μη βακτηριακής οξείας επιδημικής γαστρεντερίτιδας. Η μόλυνση χαρακτηρίζεται από διάρροια, εμετό και στομαχικό πόνο. Οι νοροϊοί δεν διαθέτουν τη λιπιδική μεμβράνη που περιβάλλει άλλους ιούς και για αυτό οι αντισηπτικές λοσιόν δεν είναι αποτελεσματικές. Ο καλύτερος τρόπος να αντιμετωπιστούν οι νοροϊοί είναι το σχολαστικό πλύσιμο των χεριών.

Ρινοϊοί

Οι ρινοϊοί (Rhinoviruses) είναι σχετικά ανθεκτικοί στους οργανικούς διαλύτες, όπως το αλκοόλ των αντισηπτικών διαλυμάτων. Υπάρχουν 99 διαφορετικοί τύποι ρινοϊών, που αποτελούν το αίτιο του κοινού κρυολογήματος στις μισές περίπου περιπτώσεις. Μια μελέτη του 2010 έχει δείξει ότι τα αντισηπτικά δεν είναι δραστικά κατά των ρινοϊών. Για να προστατευτείτε από τους ρινοϊούς, που μεταδίδονται από σταγονίδια αλλά και άμεση επαφή, πρέπει να πλένετε καλά τα χέρια σας και να χρησιμοποιείτε μάσκα προστασίας.

HPV

Η λοίμωξη από τον ιό των ανθρώπινων θηλωμάτων (HPV) είναι μια ιογενής ασθένεια, η οποία προκαλείται κυρίως με τη σεξουαλική επαφή με άτομο που έχει μολυνθεί από τον ιό. Ο ιός των ανθρωπίνων θηλωμάτων μεταδίδεται με όλα τα είδη σεξουαλικής επαφής και τα γενετήσια υγρά. Σύμφωνα με ερευνητές του Penn State College of Medicine, οι αντισηπτικές λοσιόν και τα νοσοκομειακά διαλύματα δεν εξουδετερώνουν τον ιό και ο μόνος τρόπος προστασίας είναι το προφυλακτικό και η αποφυγή επαφής βλενογόνου με βλενογόννο (ζωντανός ιστός στις κοιλότητες).

Επιχείλιος έρπης

Ο επιχείλιος έρπης οφείλεται κυρίως στον ιό HSV-1. Εκδηλώνεται με τις χαρακτηριστικές φυσαλίδες στην περιστοματική περιοχή. Οι φυσαλίδες αυτές είναι μικρές, εύθραυστες και συχνά είναι συγκεντρωμένες πολλές μαζί σε ένα σημείο. Τα αντισηπτικά διαλύματα δεν έχουν καμία επίδραση στον ιό και δεν θα πρέπει να βάζετε υγρό τζελ στις φυσαλίδες, γιατί μπορεί να προκληθεί βλάβη στο δέρμα και να έχετε τα αντίθετα αποτελέσματα.

Λιστέρια

Η λιστέρια είναι ένα βακτήριο που μπορεί να προκαλέσει σοβαρή ασθένεια, ειδικά σε εγκύους, οι οποίες διατρέχουν έως και 10πλάσιο κίνδυνο από τον γενικό πληθυσμό. Συνήθως προκαλείται από την κατανάλωση μολυσμένων με το μικρόβιο τροφών, όπως ωμά λαχανικά, κρέας και μη παστεριωμένο γάλα. Σε αυτή την περίπτωση, τα αντισηπτικά χεριών δεν μπορούν να δράσουν. Σε σπάνιες περιπτώσεις, μπορεί να προκληθεί και από στενή επαφή με ζώα φάρμας. Επειδή η λιστέρια είναι θετική κατά Gram (δεν έχει μεμβράνη), τα αντισηπτικά δεν μπορούν να την εξουδετερώσουν.

Σταφυλόκοκκος

Ο σταφυλόκοκκος είναι ένα θετικό κατά Gram βακτήριο που συμβιώνει με τον άνθρωπο και υπάρχει φυσιολογικά στη μύτη και στην περιοχή γύρω από τα γεννητικά όργανα. Η λοίμωξη με σταφυλόκοκκο προκαλεί κυρίως δερματικές βλάβες. Ωστόσο, αν καταφέρει το βακτήριο να εισέλθει στην κυκλοφορία του αίματος, μπορεί να προκαλέσει λοιμώξεις σε διάφορα σημεία, όπως ενδοκαρδίτιδα, οστεομυελίτιδα, μηνιγγίτιδα ή πνευμονία. Θεωρητικά, ο σταφυλόκοκκος (Staphylococcus aureus) μπορεί να αντιμετωπιστεί με αντισηπτικές λοσιόν με βάση την αιθανόλη (οινόπνευμα), αλλά υπάρχει μία προϋπόθεση: πρέπει τα κύτταρα του σταφυλόκοκκού να πλανώνται ελεύθερα. Αντίθετα, ο σταφυλόκοκκος σχηματίζει βιοφιλμ, τα οποία είναι πολύ ανθεκτικά.

Ψευδομονάδα

Η ψευδομονάδα (Pseudomonas aeruginosa) είναι μία από τις πιο συχνές λοιμώξεις στον άνθρωπο. Απαντάται σε διάφορες τοποθεσίες του φυσικού περιβάλλοντος, στο έδαφος και στο νερό. Το 10% των ανθρώπων τη φέρει ως μέρος της φυσιολογικής χλωρίδας του εντέρου. Παρότι Gram-αρνητικό βακτήριο, είναι ιδιαίτερα επικίνδυνο γιατί η αλκόολη είναι δραστική μόνο κατά των ελεύθερων κυττάρων. Επίσης, είναι ανθεκτική στα περισσότερα αντιβιοτικά και στους μηχανισμούς άμυνας (φαγοκυττάρωση) του ανθρώπου.