Bobby Sands: Ο άνθρωπος που έκανε την απεργία πείνας πολιτική πράξη

Κάνε κλικ και δες περισσότερο
Flash.gr στην αναζήτηση της Google

Η ιστορία του Bobby Sands είναι μία από αυτές που δεν μπορείς να αγνοήσεις. Σε αναγκάζει να κοιτάξεις κατάματα κάτι άβολο: τι γίνεται όταν ένας άνθρωπος αποφασίζει να μετατρέψει το ίδιο του το σώμα σε πεδίο μάχης. Όταν απειλεί με τον θάνατό του μια ολόκληρη χώρα και την πιο αυταρχική πρωθυπουργό που πέρασε από το τιμόνι της Μεγάλης Βρετανίας.

Η ταυτότητα που γίνεται απειλή 

Γεννημένος το 1954 σε μια Βόρεια Ιρλανδία που έβραζε για δεκαετίες, ο Sands μεγάλωσε μέσα σε μια πραγματικότητα όπου η ταυτότητα ήταν απειλή για το καθεστώς. Η οικογένειά του, καθολική μέσα σε προτεσταντικές περιοχές, έμαθε νωρίς τι σημαίνει να κρατάς χαμηλό προφίλ για να επιβιώσεις. Απειλές, εκφοβισμοί, εκτοπίσεις. Στα δέκα του, ξεριζώθηκε για πρώτη φορά. Στα δεκαοκτώ του, έχασε τη δουλειά του επειδή ήταν Ιρλανδός. 

Το 1972, ο Sands μπαίνει στον Προσωρινό IRA (Provisional IRA). Είναι μια φυσιολογική εξέλιξη για κάποιον που ήδη νιώθει ότι βάλλεται από παντού. Λίγους μήνες μετά, συλλαμβάνεται για πρώτη φορά για κατοχή όπλων και περνά τρία χρόνια στη φυλακή. Εκεί δεν είναι απλώς κρατούμενος· είναι «πολιτικός». Έχει δικαιώματα: φορά δικά του ρούχα, δεν υποχρεούται σε καταναγκαστική εργασία, διατηρεί μια στοιχειώδη αξιοπρέπεια. Μαθαίνει ιρλανδικά, διαβάζει, γράφει. 

Όταν αποφυλακίζεται το 1976, δραστηριοποιείται πολιτικά αλλά παραμένει ενεργός στον IRA. Μέσα σε λίγους μήνες συλλαμβάνεται ξανά, αυτή τη φορά μετά από βομβιστική επίθεση και ανταλλαγή πυροβολισμών. Δεν αποδεικνύεται ότι συμμετείχε άμεσα στην επίθεση· καταδικάζεται όμως σε 14 χρόνια για την κατοχή ενός όπλου. Είναι η στιγμή που όλα αλλάζουν - όχι μόνο για τον ίδιο, αλλά για εκατοντάδες σαν αυτόν.

Η απεργία πείνας ως τελευταία επιλογή 

Η βρετανική κυβέρνηση έχει ήδη καταργήσει το «ειδικό καθεστώς» για τους παραστρατιωτικούς κρατούμενους. Από εδώ και πέρα, είναι κοινοί εγκληματίες. «Crime is crime», θα πει αργότερα η Margaret Thatcher. Στη θεωρία είναι μια πολιτική γραμμή. Στην πράξη, είναι κάτι πολύ πιο απτό: μια στολή φυλακής που πρέπει να φορέσεις.

Ο Sands αρνείται. και δεν είναι μόνος. Μαζί του, δεκάδες κρατούμενοι αποφασίζουν ότι δεν θα φορέσουν τη στολή. Αντί γι’ αυτό, τυλίγονται με κουβέρτες. Γίνονται οι «blanket men». Είναι το πρώτο βήμα σε μια σύγκρουση που θα φτάσει στα άκρα.

Οι κρατούμενοι αρνούνται να βγουν από τα κελιά για να αδειάσουν τα δοχεία αποβλήτων. Δεν υπάρχουν τουαλέτες. Τα ούρα μένουν στο πάτωμα. Τα περιττώματα στους τοίχους. Οι ίδιοι κοιμούνται δίπλα τους. Με τον καιρό, συνηθίζουν. Όχι επειδή αντέχεται, αλλά επειδή δεν υπάρχει άλλη επιλογή. Ένας κρατούμενος θα πει αργότερα ότι ξυπνούσε με σκουλήκια στο κρεβάτι και απλώς τα τίναζε. 

Ο Sands γράφει σε χαρτί υγείας, με στυλό που κρύβει στο σώμα του. Περιγράφει την υγρασία, τη βρώμα, το κρύο που περνά από τα κάγκελα. Αλλά γράφει και για κάτι άλλο: για την επιμονή. Για το πώς, μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η ιδέα της αξιοπρέπειας γίνεται πιο ισχυρή από την άνεση. Είναι το είδος γραφής που δεν σε αφήνει να αποστασιοποιηθείς.

Για χρόνια, τίποτα δεν αλλάζει. Η κοινωνία έξω δεν συγκινείται ιδιαίτερα. Πολλοί θεωρούν ότι οι ίδιοι οι κρατούμενοι ευθύνονται για τις συνθήκες τους. Η κυβέρνηση δεν υποχωρεί. Οι κρατούμενοι καταλαβαίνουν ότι χρειάζεται κάτι πιο ακραίο.

Το 1980 ξεκινά η πρώτη απεργία πείνας. Σταματά μετά από 53 ημέρες, με μια ασαφή υπόσχεση για παραχωρήσεις. Οι κρατούμενοι πιστεύουν ότι κέρδισαν.  Οι αλλαγές, όμως, δεν είναι αυτές που περίμεναν. Δύο μήνες μετά, αποφασίζεται η επόμενη κίνηση. Αυτή τη φορά δεν θα υπάρξει επιστροφή.

1η Μαρτίου 1981. Ο Sands ξεκινά την απεργία πείνας.

Η λογική είναι απλή και τρομακτική: αν το θάνατος γίνει το τελευταίο επιχείρημα, ίσως κάποιος αναγκαστεί να ακούσει. Οι απεργοί μπαίνουν σταδιακά, για να κρατήσουν τα φώτα της δημοσιότητας όσο περισσότερο γίνεται.

Ο Sands είναι ο πρώτος. Τις πρώτες μέρες γράφει ημερολόγιο. Περιγράφει το φαγητό που του φέρνουν, τις μυρωδιές, την ειρωνική αφθονία μπροστά στην απόφαση να μην αγγίξει τίποτα. Περιγράφει και κάτι ακόμα: ότι ο πόνος της φυλακής είναι μεγαλύτερος από τον πόνο της πείνας. 

Θάνατος και πολιτική αλλαγή

Και τότε, συμβαίνει κάτι απρόβλεπτο. Πεθαίνει ένας βουλευτής και προκηρύσσεται επαναληπτική εκλογή στο Fermanagh/South Tyrone. Οι Ρεπουμπλικανοί αποφασίζουν να κατεβάσουν τον Sands ως υποψήφιο. Είναι μια κίνηση υψηλού ρίσκου - και τελικά, μια κίνηση που αλλάζει τα πάντα.

Ο Sands εκλέγεται, αλλά η Margaret Thatcher δεν αλλάζει στάση. Από τη μία πλευρά, είναι μια κυβέρνηση που δεν θέλει να δείξει αδυναμία, από την άλλη άνθρωποι που έχουν ήδη αποφασίσει να φτάσουν μέχρι το τέλος. Είναι μια σύγκρουση όπου κανείς δεν μπορεί να κάνει πίσω χωρίς να χάσει κάτι θεμελιώδες.

Ο Sands συνεχίζει. Στις 66 ημέρες, το σώμα του καταρρέει. Στις 5 Μαΐου 1981, πεθαίνει. Είναι 27 ετών. Η αντίδραση δεν είναι σιωπηλή. Περίπου 100.000 άνθρωποι ακολουθούν την κηδεία του. Για κάποιους είναι μάρτυρας. Για άλλους, τρομοκράτης που διάλεξε τον θάνατο. Το γεγονός όμως είναι ένα: η απεργία πείνας έχει μετατραπεί σε παγκόσμιο σύμβολο.

Και δεν σταματά εκεί. Άλλοι εννέα απεργοί πεθαίνουν τους επόμενους μήνες. Τον Οκτώβριο, η απεργία λήγει. Τυπικά, η κυβέρνηση δεν υποχώρησε ποτέ. Στην πράξη, λίγο αργότερα, οι συνθήκες αλλάζουν: οι κρατούμενοι αποκτούν ξανά δικαιώματα που μοιάζουν πολύ με εκείνα που ζητούσαν εξαρχής.

Αν ψάχνεις για «νίκη», δεν θα τη βρεις. Είναι από αυτές τις ιστορίες όπου όλοι πληρώνουν. Μέχρι τότε, η πολιτική εκπροσώπηση του ρεπουμπλικανικού κινήματος ήταν περιορισμένη. Η εκλογή του Sands αλλάζει το παιχνίδι. Δείχνει ότι υπάρχει εκλογική βάση. Λίγο αργότερα, το σύνθημα «Armalite and ballot box» θα συνοψίσει τη νέα στρατηγική: όπλα και κάλπες μαζί. Σκληρό, κυνικό, αλλά αποτελεσματικό.

Το Sinn Féin, το ιρλανδικό δημοκρατικό κόμμα, αρχίζει να ανεβαίνει. Πρόσωπα όπως ο Gerry Adams και ο Martin McGuinness περνούν από τον ένοπλο αγώνα στην πολιτική σκηνή. Χρόνια αργότερα, το κόμμα θα γίνει κυρίαρχη δύναμη στην ιρλανδική πολιτική. Κάποιοι θα πουν ότι όλα ξεκίνησαν εκεί, σε ένα κελί.

Δεν σημαίνει ότι ο θάνατος «δικαιώθηκε». Ούτε ότι η βία εξαγνίζεται. Ο Sands ήταν μαχητής, κρατούμενος, συγγραφέας, σύμβολο. Και ταυτόχρονα, για πολλούς, κάτι που δεν μπορούν να αποδεχτούν.  Αν προσπαθήσεις να δεις την ιστορία του έξω από συνθήματα, θα μείνει μια εικόνα: ένας άνθρωπος σε ένα κελί, να γράφει σε χαρτί υγείας, να περιγράφει έναν κόσμο που λίγοι θέλουν να δουν, και να παίρνει μια απόφαση που δεν αφήνει περιθώριο επιστροφής.

Και κάπου εκεί, αναγκαστικά αναρωτιέσαι μέχρι πού μπορεί να φτάσει μια ιδέα.

Κάνε κλικ και δες περισσότερο
Flash.gr στην αναζήτηση της Google