Η Άγνωστη του Σηκουάνα: Το πρόσωπο χωρίς όνομα που έγινε παγκόσμιος μύθος

Κάνε κλικ και δες περισσότερο
Flash.gr στην αναζήτηση της Google

Στα τέλη του 19ου αιώνα, μια νεαρή γυναίκα βρέθηκε νεκρή στα νερά του Σηκουάνα. Δεν είχε όνομα, δεν είχε ιστορία, δεν είχε κάποιον να την αναζητήσει. Είχε μόνο ένα πρόσωπο: ήρεμο, σχεδόν χαμογελαστό, τόσο αινιγματικό ώστε κάποιος αποφάσισε να το κρατήσει σε γύψο.

Πάνω από έναν αιώνα αργότερα, αυτό το πρόσωπο θα βρισκόταν σε αίθουσες εκπαίδευσης, σχολές πρώτων βοηθειών και νοσοκομεία σε όλο τον κόσμο. Οι άνθρωποι θα έσκυβαν πάνω του για να μάθουν πώς να σώζουν ζωές - χωρίς να ξέρουν ότι «φιλούν» ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια του Παρισιού.

Έμεινε στην Ιστορία όχι με το όνομά της, αλλά ακριβώς επειδή δεν είχε όνομα: L’Inconnue de la Seine. Η Άγνωστη του Σηκουάνα.

Το πρόσωπό της, ή τουλάχιστον το πρόσωπο που η παράδοση απέδωσε σε εκείνη, έγινε μία από τις πιο παράξενες εικόνες της ευρωπαϊκής μνήμης. Μια νεκρική μάσκα με κλειστά μάτια, ήρεμα χαρακτηριστικά και ένα ανεπαίσθητο χαμόγελο, τόσο γαλήνιο ώστε έμοιαζε σχεδόν αταίριαστο με τον θάνατο.

Και ύστερα από δεκαετίες, αυτό το ίδιο πρόσωπο πέρασε από τα παρισινά εργαστήρια και τα σαλόνια των καλλιτεχνών σε αίθουσες εκπαίδευσης, σχολές πρώτων βοηθειών και νοσοκομεία σε όλο τον κόσμο. Έγινε η έμπνευση για τη Resusci Anne, την κούκλα πάνω στην οποία εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι έμαθαν καρδιοπνευμονική αναζωογόνηση, την γνωστή σε όλους ΚΑΡΠΑ. Σύμφωνα με την Αμερικανική Καρδιολογική Εταιρεία, η Resusci Anne, προϊόν συνεργασίας γιατρών και του Νορβηγού κατασκευαστή Åsmund Lærdal, έχει βοηθήσει στην εκπαίδευση περισσότερων από 400 εκατομμυρίων ανθρώπων παγκοσμίως.

Έτσι, μια γυναίκα που κανείς δεν κατάφερε να ονομάσει έγινε, με έναν σχεδόν ανατριχιαστικό τρόπο, το πρόσωπο πάνω στο οποίο ο κόσμος έμαθε να σώζει ζωές.

Η γυναίκα που δεν αναγνώρισε κανείς

Η ιστορία της Άγνωστης του Σηκουάνα αρχίζει περισσότερο σαν θρύλος παρά σαν αστυνομική υπόθεση. Η εκδοχή που επαναλαμβάνεται εδώ και περισσότερο από έναν αιώνα λέει ότι το σώμα μιας νεαρής γυναίκας ανασύρθηκε από τον ποταμό στα τέλη του 19ου αιώνα. Καθώς δεν υπήρχαν εμφανή ίχνη βίας, ο θάνατός της θεωρήθηκε πιθανή αυτοκτονία. Επειδή δεν κατέστη δυνατό να εξακριβωθεί η ταυτότητά της, δημιουργήθηκε νεκρική μάσκα, πρακτική που εφαρμοζόταν σε τέτοιες περιπτώσεις.

Στο Παρίσι εκείνης της εποχής, τα άγνωστα πτώματα μπορούσαν να εκτίθενται στο νεκροτομείο με την ελπίδα ότι κάποιος περαστικός θα τα αναγνώριζε. Το Μουσείο Ταφικής Κουλτούρας σημειώνει ότι η δημόσια έκθεση αγνώστων νεκρών είχε ακριβώς αυτόν τον σκοπό: να δοθεί μια τελευταία πιθανότητα ταυτοποίησης.

Όμως στην περίπτωση της Άγνωστης, η ταυτότητα δεν έγινε ποτέ γνωστή. Δεν εμφανίστηκε οικογένεια, φίλοι ή συγγενείς. Δεν βρέθηκε κάποιο όνομα, παρά μόνο ένα πρόσωπο που άρχισε να ζει μια δεύτερη, αλλόκοτη ζωή.

Το πρόσωπο αυτό είχε κάτι που μαγνήτισε όλους όσοι το είδαν. Τα μάτια ήταν κλειστά, τα χείλη μισάνοιχτα σε μια έκφραση που άλλοι διάβαζαν ως γαλήνη, άλλοι ως θλίψη και άλλοι ως αίνιγμα. Δεν έμοιαζε με πρόσωπο ανθρώπου που είχε πεθάνει βίαια. Έμοιαζε σχεδόν σαν να κοιμόταν.

Αυτό ακριβώς έκανε την ιστορία της τόσο ισχυρή. Όσο λιγότερα γνώριζαν οι άνθρωποι για εκείνη, τόσο περισσότερα μπορούσαν να φανταστούν.

Από το νεκροτομείο στα σαλόνια της Ευρώπης

Η νεκρική μάσκα της Άγνωστης άρχισε να αναπαράγεται σε γύψο, πορσελάνη και άλλα υλικά. Από ένα αντικείμενο που θα μπορούσε να είχε μείνει σε κάποιο εργαστήριο, έγινε διακοσμητικό, εικόνα, αντικείμενο γοητείας μιας εποχής που έβλεπε στον θάνατο όχι μόνο τρόμο, αλλά και αισθητική.

Το Μουσείο Ταφικής Κουλτούρας αναφέρει ότι γύρω από το εκμαγείο της νεαρής γυναίκας αναπτύχθηκε ένα είδος λατρείας: το πρόσωπό της αναπαράχθηκε μαζικά, διακοσμούσε σπίτια και εργαστήρια καλλιτεχνών και πέρασε τα σύνορα της Γαλλίας.

Οι Πανεπιστημιακές Εκδόσεις της Οξφόρδης, παρουσιάζοντας το βιβλίο της Anne-Gaëlle Saliot «The Drowned Muse», περιγράφουν την Άγνωστη του Σηκουάνα ως ένα φαινομενικά απλό αντικείμενο - ένα εκμαγείο προσώπου - που γνώρισε μια εντυπωσιακή μεταμόρφωση στην ευρωπαϊκή κουλτούρα, από τα τέλη του 19ου έως τον 20ό αιώνα.

Η Άγνωστη έγινε κάτι σαν λευκός καμβάς. Πάνω της προβάλλονταν ιστορίες για κάποιον χαμένο έρωτα, για προδοσία, για αυτοκτονία, για φτώχεια, για μετανάστευση, για εγκατάλειψη. Άλλοι την έβλεπαν ως Οφηλία του Σηκουάνα, άλλοι ως παριζιάνικη Μόνα Λίζα. Κανείς δεν ήξερε ποια ήταν, κι όμως όλοι ένιωθαν ότι μπορούσαν να πουν μια ιστορία γι' αυτή τη γυναίκα.

Το πρόσωπο που διάλεξε ένας κατασκευαστής παιχνιδιών

Πολλές δεκαετίες αργότερα, στη Νορβηγία, ο Åsmund S. Lærdal εργαζόταν πάνω σε κάτι που δεν είχε καμία σχέση με τα παρισινά σαλόνια ή τη μελαγχολία της Belle Époque. Ήταν κατασκευαστής παιχνιδιών και αργότερα θα συνδεόταν με την ανάπτυξη εκπαιδευτικών προπλασμάτων για την ιατρική.

Τη δεκαετία του 1950, η τεχνική της ανάνηψης άρχισε να αλλάζει. Η Αμερικανική Καρδιολογική Εταιρεία αναφέρει ότι το 1956 οι γιατροί James Elam και Peter Safar απέδειξαν ότι η αναπνοή στόμα με στόμα ήταν αποτελεσματική μέθοδος διάσωσης, ενώ το 1960 η αναπνοή στόμα με στόμα συνδυάστηκε με θωρακικές συμπιέσεις, διαμορφώνοντας τις σωτήριες ενέργειες που σήμερα γνωρίζουμε ως ΚΑΡΠΑ.

Το μεγάλο ζητούμενο ήταν πώς θα μπορούσε να εκπαιδευτεί ο απλός κόσμος. Δεν αρκούσε η θεωρία. Οι άνθρωποι έπρεπε να εξασκηθούν πάνω σε κάτι που να μοιάζει με ανθρώπινο σώμα, χωρίς τον φόβο ότι θα κάνουν λάθος σε πραγματικό ασθενή.

Ο Lærdal, αναζητώντας ένα ρεαλιστικό και αποτελεσματικό εκπαιδευτικό βοήθημα για την ανάνηψη στόμα με στόμα, θυμήθηκε την ιστορία της νεαρής γυναίκας από τον Σηκουάνα και χρησιμοποίησε τη μάσκα της ως πρόσωπο της νέας εκπαιδευτικής κούκλας, της Resusci Anne.

Η Βιβλιοθήκη-Μουσείο Αναισθησιολογίας Wood, επίσημο ιστορικό ίδρυμα της Αμερικανικής Εταιρείας Αναισθησιολόγων, σημειώνει ότι η Resusci-Anne παρουσιάστηκε το 1960 και ήταν το πρώτο ρεαλιστικό πρόπλασμα που σχεδιάστηκε για να διδάσκει τόσο την αναπνοή στόμα με στόμα όσο και τις θωρακικές συμπιέσεις.

Έτσι, το πρόσωπο μιας άγνωστης γυναίκας έγινε μέρος μιας νέας γλώσσας διάσωσης. Ένα πρόσωπο που είχε συνδεθεί με τον θάνατο έγινε το πρόσωπο πάνω στο οποίο οι άνθρωποι μάθαιναν να φέρνουν κάποιον πίσω στη ζωή.

Η «Anne» που έμαθε στον κόσμο να σώζει ζωές

Για όποιον έχει παρακολουθήσει μάθημα πρώτων βοηθειών, η εικόνα είναι γνώριμη: ένα πλαστικό σώμα στο πάτωμα, εκπαιδευτές που μετρούν συμπιέσεις, άνθρωποι που γονατίζουν, ακουμπούν τα χέρια στο στήθος, σκύβουν πάνω από το πρόσωπο, δοκιμάζουν ξανά.

Η Resusci Anne δεν είναι απλώς μια κούκλα. Είναι μια γέφυρα ανάμεσα στην ιατρική γνώση και στον απλό πολίτη. Έκανε την εκπαίδευση πρακτική, επαναλαμβανόμενη, λιγότερο τρομακτική. Βοήθησε να περάσει η ΚΑΡΠΑ από τους ειδικούς στους πολλούς.

Σύμφωνα με την Αμερικανική Καρδιολογική Εταιρεία, το πρόπλασμα υπήρξε προϊόν συνεργασίας των Safar, Elam, Gordon και του Lærdal και εξελίχθηκε σε εργαλείο εκπαίδευσης για εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους σε όλο τον κόσμο.

Η Resusci Anne έγινε «σύμβολο ζωής» για εκατομμύρια ανθρώπους που έμαθαν τη σύγχρονη τεχνική της ανάνηψης και για όλους όσοι σώθηκαν χάρη σε αυτή τη γνώση.

Η Άγνωστη του Σηκουάνα - αν πράγματι υπήρξε, όπως τη διηγείται ο μύθος - δεν μπόρεσε να σωθεί. Όμως το πρόσωπό της συνδέθηκε με μια τεχνική που έμαθε σε άλλους πώς να σώζουν ζωές.

Κάθε μάθημα ΚΑΡΠΑ, κάθε «φιλί της ζωής», κάθε πίεση στον θώρακα, κάθε δοκιμή αναπνοών και συμπιέσεων πάνω στην Anne, κουβαλά άθελά του ένα ίχνος από εκείνο το παλιό παρισινό μυστήριο.

Το μυστήριο που δεν λύθηκε ποτέ

Όσο συναρπαστική κι αν είναι η ιστορία πάντως, δεν είναι πλήρως εξακριβωμένη.

Η ίδια η αφήγηση της Άγνωστης του Σηκουάνα είναι γεμάτη κενά. Το Μουσείο Ταφικής Κουλτούρας αναφέρει ότι η αυθεντικότητα της νεκρικής μάσκας έχει αμφισβητηθεί, ενώ γύρω από τη νεαρή γυναίκα κυκλοφόρησαν πολυάριθμες ιστορίες και φήμες.

Μπορεί πράγματι να υπήρξε μια άγνωστη γυναίκα που ανασύρθηκε από τον Σηκουάνα και της οποίας το πρόσωπο αποτυπώθηκε σε γύψο. Μπορεί όμως η μάσκα να μην προέρχεται από πνιγμένη γυναίκα. Μπορεί να ήταν εκμαγείο από ζωντανό μοντέλο ή ένα αντικείμενο γύρω από το οποίο πλάστηκε εκ των υστέρων ένας θρύλος.

Η αλήθεια, αν υπήρξε ποτέ καταγεγραμμένη, χάθηκε. Και ίσως γι' αυτό έγινε ένας αστικός μύθος.

Αυτό όμως δεν ακυρώνει το τεκμηριωμένο κομμάτι: η μορφή της Άγνωστης του Σηκουάνα ενέπνευσε το πρόσωπο της Resusci Anne, και η Resusci Anne έγινε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα εργαλεία εκπαίδευσης στην ιστορία των πρώτων βοηθειών.

Από σύμβολο θανάτου σε μάθημα ζωής

Η Άγνωστη του Σηκουάνα είναι μια ιστορία που στέκεται ανάμεσα σε δύο κόσμους. Από τη μία, είναι ένα παλιό παριζιάνικο μυστήριο. Με ένα πτώμα στα νερά του διάσημου ποταμού. Από την άλλη, είναι μια ιστορία για τη σύγχρονη ιατρική εκπαίδευση, για την ιδέα ότι η ζωή μπορεί να σωθεί όχι μόνο από γιατρούς, αλλά και από απλούς ανθρώπους που γνωρίζουν τι να κάνουν στα πρώτα κρίσιμα λεπτά.

Ένα πρόσωπο που έμεινε χωρίς όνομα πέρασε από τον θάνατο στην τέχνη, από την τέχνη στον μύθο, από τον μύθο στην ιατρική εκπαίδευση. Έγινε εικόνα πάνω στην οποία αμέτρητοι άνθρωποι έσκυψαν, όχι για να θρηνήσουν, αλλά για να μάθουν πώς να αντιδρούν όταν κάποιος σταματά να αναπνέει.

Κανείς δεν ξέρει ποια ήταν. Κανείς δεν ξέρει αν το χαμόγελο που της αποδόθηκε ήταν πράγματι δικό της ή αν ανήκε σε μια άλλη, χαμένη ιστορία. Όμως το πρόσωπό της - πραγματικό, μυθικό ή κάτι ανάμεσα στα δύο - έγινε ένα από τα πιο παράξενα σύμβολα της ανθρώπινης επιμονής απέναντι στον θάνατο.

Η Άγνωστη του Σηκουάνα ίσως δεν φίλησε ποτέ κανέναν. Ίσως δεν πρόλαβε, ίσως δεν μπόρεσε, ίσως απλώς δεν υπήρξε όπως τη φαντάστηκαν. Κι όμως, πάνω στο πρόσωπό της, εκατομμύρια άνθρωποι έμαθαν να δίνουν το πιο σημαντικό φιλί.

Το φιλί της ζωής.

Κάνε κλικ και δες περισσότερο
Flash.gr στην αναζήτηση της Google