Τι καιρό είχε την 25η Μαρτίου 1821 - Η έρευνα του Θοδωρή Κολυδά

Με αφορμή την εθνική επέτειο της 25ης Μαρτίου το 1821, ο μετεωρολόγος Θοδωρής Κολυδάς, επιχείρησε μέσω μελέτης να παρουσιάσει τις καιρικές συνθήκες που επικρατούσαν τότε. Έτσι προχώρησε σε μια εκτεταμένη έρευνα χρησιμοποιώντας τόσο ιστορικές πηγές από τα χρόνια της Επανάστασης, αξιοποιώντας απομνημονεύματα αγωνιστών, ημερολόγια και επιστολές, αλλά και σύγχρονα μετεωρολογικά μοντέλα.

Υπάρχουν ορισμένες ιστορικές αναφορές για τον καιρό γύρω από την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης το 1821, αλλά είναι αποσπασματικές. Δεν υπάρχουν φυσικά συστηματικές μετεωρολογικές παρατηρήσεις στην Ελλάδα εκείνη την εποχή, όμως μπορούμε να αντλήσουμε πληροφορίες από απομνημονεύματα αγωνιστών, χρονικά, επιστολές και ευρωπαϊκά ημερολόγια. Σε αρκετά απομνημονεύματα γίνεται έμμεση αναφορά στον καιρό, κυρίως επειδή επηρέαζε τις μετακινήσεις, όπως αναφέρει ο μετεωρολόγος.

Ο Ιωάννης Φιλήμων στο Ιστορικό Δοκίμιο περί της Ελληνικής Επαναστάσεως κάνει λόγο για βροχερό καιρό σε περιοχές της Πελοποννήσου τις ημέρες πριν την εξέγερση, κάτι που καθυστέρησε τη μεταφορά σωμάτων, σύμφωνα με την έρευνα του Θοδωρή Κολυδά.

Ο Φωτάκος (Φώτιος Χρυσανθόπουλος) ο υπασπιστής του Κολοκοτρώνη στα Απομνημονεύματα αναφέρει ότι σε ορισμένες μετακινήσεις προς την Αρκαδία επικρατούσε συννεφιά και υγρασία, χαρακτηριστικό ανοιξιάτικου καιρού. Επειδή η Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν διατηρούσε εκτεταμένα μετεωρολογικά αρχεία στην Ελλάδα, οι πιο αξιόπιστες ενδείξεις προέρχονται από: ιταλικά λιμάνια (Τεργέστη, Βενετία) ναυτικά ημερολόγια πλοίων, στρατιωτικά ημερολόγια της Κέρκυρας (βρετανική διοίκηση).

Από αυτά προκύπτει ότι στα τέλη Μαρτίου 1821 επικρατούσε μεταβατικός ανοιξιάτικος καιρός στη Μεσόγειο. Υπήρχαν διαταραχές που κινούνταν από τη δυτική Μεσόγειο προς το Αιγαίο και καταγράφονταν νοτιοδυτικοί άνεμοι και βροχές στο Ιόνιο.

Ο κ. Κολυδάς σχολιάζει πως αυτά τα ευρήματα ταιριάζουν αρκετά με την reanalysis κυκλοφορία που θα δούμε παρακάτω από τους χάρτες του NOAA. Σε ορισμένες τοπικές ιστορικές καταγραφές αναφέρεται ότι στην Πελοπόννησο ο καιρός ήταν νεφελώδης αλλά σχετικά ήπιος δεν αναφέρονται χιονοπτώσεις ή ψύχος, κάτι που σημαίνει ότι η άνοιξη είχε ήδη προχωρήσει.

Με αυτά τα ιστορικά δεδομένα προκύπτει ότι γύρω στις 24–25 Μαρτίου 1821 στην Ελλάδα πιθανότατα επικρατούσε ήπιος ανοιξιάτικος καιρός, αρκετές νεφώσεις, πιθανές τοπικές βροχές και νότιοι ή νοτιοδυτικοί άνεμοι που αργότερα στράφηκαν σε βόρειους, δηλαδή ένα τυπικό ανοιξιάτικο πέρασμα διαταραχής στη Μεσόγειο.

Οι μετεωρολογικές παρατηρήσεις για την Κέρκυρα του 1821

Στη συνέχεια της έρευνάς του ο Θοδωρής Κολυδάς παρουσιάζει ιστορικά στοιχεία αναφορικά με τον καιρό που επικρατούσε στην Κέρκυρα το 1821 την περίοδο που κηρύχθηκε η επανάσταση.

Το πιο σημαντικό και παλαιότερο αυθεντικό στοιχείο αποτελεί η αναφορά για τον καιρό της Κέρκυρας του υπολοχαγού Mathew Miller προς τον καθηγητή Jameson της Βασιλικής Ακαδημίας της Μεγάλης Βρετανίας. Η αναφορά εστάλη το 1823 με δεδομένα μετρήσεων του 1821 και συγκεκριμένα για τους μήνες Αύγουστο έως και Νοέμβριο του 1821.

Τι μας δείχνει η Realanalysis

Η μετεωρολογία, πέρα από την επιστήμη της πρόγνωσης του καιρού, αποτελεί και ένα πολύτιμο εργαλείο για την κατανόηση ιστορικών γεγονότων. Σήμερα, χάρη στα σύγχρονα κλιματικά μοντέλα και τις αναλύσεις επανακατασκευής του παρελθόντος (reanalysis), μπορούμε να προσεγγίσουμε τις ατμοσφαιρικές συνθήκες που επικρατούσαν ακόμη και πριν από δύο αιώνες.

Ένα τέτοιο εργαλείο είναι το 20th Century Reanalysis του NOAA, το οποίο επιτρέπει την εκτίμηση της ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας για ιστορικές περιόδους με βάση παλαιές βαρομετρικές παρατηρήσεις, τονίζει ο Θοδωρής Κολυδάς.

Οι χάρτες ατμοσφαιρικής πίεσης για τις 24 και 25 Μαρτίου 1821 δείχνουν ότι πάνω από την περιοχή της Ελλάδας και των Βαλκανίων επικρατούσε σχετικά χαμηλότερη πίεση σε σχέση με τη νότια Μεσόγειο. Η διάταξη αυτή υποδηλώνει ότι την παραμονή της 25ης Μαρτίου πιθανότατα επικρατούσαν νοτιοδυτικοί άνεμοι, μεταφέροντας υγρότερες αέριες μάζες από τη Μεσόγειο προς τον ελλαδικό χώρο. Σε τέτοιες περιπτώσεις ο καιρός συνήθως χαρακτηρίζεται από αυξημένες νεφώσεις και κατά τόπους βροχές, κυρίως στη δυτική Ελλάδα, την Πελοπόννησο και τη Στερεά.

Την 25η Μαρτίου 1821 φαίνεται ότι η βαρομετρική διάταξη μεταβαλλόταν. Οι πιέσεις αυξάνονταν πάνω από την ηπειρωτική Ελλάδα και τα Βαλκάνια, ένδειξη ότι το σύστημα κακοκαιρίας που επηρέαζε την περιοχή απομακρυνόταν. Σε τέτοιες συνθήκες συνήθως παρατηρείται βελτίωση του καιρού, με σταδιακή υποχώρηση των νεφώσεων και στροφή των ανέμων σε βορείους . Η ατμόσφαιρα γίνεται πιο καθαρή και οι θερμοκρασίες κινούνται σε φυσιολογικά για την εποχή επίπεδα, με μια ελαφρά δροσιά μετά το πέρασμα της διαταραχής. Η εικόνα αυτή ταιριάζει με ένα τυπικό ανοιξιάτικο μετεωρολογικό σκηνικό της ανατολικής Μεσογείου, όπου οι βαρομετρικές διαταραχές κινούνται από τα δυτικά προς τα ανατολικά, φέρνοντας αρχικά υγρές και νεφελώδεις συνθήκες και στη συνέχεια βελτίωση του καιρού. Φυσικά, οι αναλύσεις αυτές δεν μπορούν να αποδώσουν με απόλυτη ακρίβεια τον καιρό μιας συγκεκριμένης ημέρας πριν από δύο αιώνες. Ωστόσο, προσφέρουν μια αξιόπιστη εικόνα της γενικής ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας που επικρατούσε την εποχή εκείνη.

Έτσι, μπορούμε να φανταστούμε ότι οι ημέρες της έναρξης της Ελληνικής Επανάστασης εκτυλίχθηκαν κάτω από έναν ανοιξιάτικο ουρανό με εναλλαγές νεφώσεων και διαστημάτων βελτίωσης, ένα γνώριμο καιρικό σκηνικό για τον ελλαδικό χώρο στα τέλη Μαρτίου, σημειώνει ο Θοδωρής Κολυδάς.